यमः, कुबेरः, इन्द्रः, बलवान् वरुणश्च — एते सर्वे नृपस्य उत्तमेन आचरणेन समतीत्यन्ति, सः महात्मा राजा स्वधर्मपरायणतया तेषां श्रेयांसि लङ्घयति। यदि राजा न स्यात्, तर्हि इदं जगत् तमिस्रेण आच्छादितं स्यात्, न च किञ्चिद् ज्ञायेत; स धर्माधर्मयोः विवेककर्ता राजा एव प्रकाशकः। यावत् स महात्मा राजा जीवति, तावत् वयं सर्वे तवाज्ञामेव अनुसरामः, यथा सागरः स्वसीमायाम् स्थितः। तस्मात्, द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचरणं दृष्ट्वा, एतद् राज्यं नृपविहीनं वनमिव जातम्; अतः दानशीलः इक्ष्वाकुवंशजः कुमारः अत्र त्वया अभिषिक्तव्यः। एवं सन्देशं श्रुत्वा, वसिष्ठः सर्वान् मित्राणि मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च सम्बोध्य एवं वचः उवाच। "भरतः ह्यद्य मातुलनगर्यां, राजगृहे, भ्रात्रा शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति। तस्मात् शीघ्रगामिनः दूताः त्वरिताश्वैः गत्वा, तौ वीर्यवन्तौ भ्रातरौ आनयन्तु; किमत्र विलम्ब्यते?" ततो वयम् सर्वे वसिष्ठं प्राहुः—"गच्छन्तु ते।" तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठः पुनरुवाच—"आगच्छन्तु सिद्धार्थः, विजयः, जयन्तः, अशोकः, नन्दनश्च; अहं यद् करणीयं तद् वदामि।" "यूयं शीघ्रं नगरं राजगृहं च त्वरिताश्वैः गच्छन्त, शोकं परित्यज्य, मम वचनात् भरताय एतद् वदत—'पुरोहितः सर्वे च मन्त्रिणः त्वां प्रणमन्ति; त्वं त्वरितं प्रस्थितः भव; अत्यन्तगुरुतरं कार्यं प्रतीक्षते।' किं तु, रामस्य वनवासं पितुः मृत्युञ्च न निवेदयेत; केवलं रघुकुलसदनं त्वं कृत्स्नेन आहूयसे इति वदन्तु।" "राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि पाटवस्त्राणि शोभनानि भूषणानि शीघ्रं गृह्य गच्छन्तु।" इति उक्त्वा, दूताः यात्रायोग्यं भोजनं भुक्त्वा, स्वगृहाणि गताः, केकयान् प्रति गन्तुं स्वान् अङ्गीकृत्य अश्वान् आरोहन्ति। ततः, प्रयाणकृत्यं कृत्वा, शेषकार्याणि सम्पाद्य, वसिष्ठेन अनुमताः दूताः त्वरया प्रस्थिताः। ते उत्तरदिशं दीर्घस्य अपराटालस्य पश्यन्तः पश्चिमतटे ययुः, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा। हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा, पश्चिमं दिशं गताः, पाञालदेशं सम्प्राप्य, कुरुजाङ्गलं च अतिक्रम्य ययुः। पूर्णानि सरांसि, शुद्धजलानि नद्यः च दृष्ट्वा, दूताः कृतनिश्चयाः शीघ्रं प्रस्थिताः। शीघ्रगामिनः ते शारदान्दां दिव्यां नदीं सम्प्राप्य, तत्र नानापक्षिसङ्कुलां, जनाकीर्णां च दृष्ट्वा ययुः। निकूलवनं पुण्यस्थानं कामदं सम्प्राप्य, तत्र प्रणम्य, कुलिङ्गनगरे प्रविष्टाः। ततः काले प्राप्ते, पवित्रां इक्षुमतीं नदीं पितृदेवतां, बोधिभवनात् प्रवहन्तीं, आगच्छन्। ब्राह्मणान् कपालकृतजलपानान् वेदविदः दृष्ट्वा, बाह्लीकदेशं, सुदामानं पर्वतं च अतिक्रम्य ययुः। विष्णोः निवासं, विपाशां शाल्मलीं च नदीं, सरांसि, तडागानि, सरितः, पद्मानि च दृष्ट्वा, सिंहव्याघृमृगगजान् विविधान् पश्यन्तः, महत्यां पथे स्वामिनः आज्ञया शीघ्रं प्रस्थिताः। तेषां वाहनानि दीर्घयात्रया क्लान्तानि सन्ति, किन्तु ते शीघ्रं पर्वतनगरे उत्तमे नगरे प्राप्नुवन्। स्वामिसुखाय, कुलरक्षाय, वंशपरिपालनाय च, ते दूताः न प्रमाद्य, शीघ्रं रात्रौ तां नगरीम् आगच्छन्। तत्रैव रात्रौ, यदा दूताः नगरे प्रविष्टाः, तदा भरतः अपि तां दुःखदां स्वप्नां अपश्यत्। यदा सा रात्रिः व्यतीता, तदा सः महात्मनः पुत्रः तं दुःखजनकं स्वप्नं स्मृत्वा, अत्यन्तं विषण्णः अभवत्। तस्य दुःखं दृष्ट्वा, प्रियसखायः तस्य शोकं शमयितुं, सभायां कथाः कथयन्तः आसन्। केचित् वाद्यं वादयन्ति, केचित् नृत्यन्ति, अन्ये नानाप्रकाराणि नाटकानि हास्यकथाः च प्रदर्शयन्ति। तथापि धर्मात्मा भरतः, प्रियसखिभिः सान्त्वनं हास्यं च कुर्वद्भिः परिवृतः, हर्षं न प्राप्नोत्। एकः प्रियः सखा, सखिभिः मध्ये उपविश्य, भरतं पप्रच्छ—"किं त्वं नानन्दसि?" सः भरतः, एवमुक्तः, तस्मै सखायै प्रत्युवाच—"एष दुःखस्य कारणं शृणु।" "स्वप्ने मम पितरं अपश्यं—विप्रकृष्टवेषं, विशीर्णकेशं, पर्वतशिखरात् पतन्तं, पङ्किलस्निग्धे कर्दमे पतितम्। तं च तत्रैव पुनः पुनः हस्ताभ्यां तैलं पिबन्तं, हसितं हसितं इव, अपश्यं। ततः, तिलपिण्डान् भुक्त्वा, शिरः नतम्, सर्वाङ्गं तैललेपितं, सः पुनः पुनः तैले निमज्जति स्म। स्वप्ने चापश्यं—समुद्रः शुष्कः, चन्द्रः भूमौ पतितः, ज्वलनः सहसा शान्तः। राजहस्तिनः दन्तः भग्नः, ज्वलनः सहसा शान्तः।