राजा सत्यं धर्मश्च; राजा एव कुलस्य प्रवरः; राजा माता पिता च; राजा पुरुषाणां हितकरः इति सर्वे विदुः। यमः कुबेरः इन्द्रः महाबलः वरुणश्च, एते सर्वे महात्मना राज्ञा स्वसदाचारात् अतिवर्तन्ते। यदि राजा न स्यात्, न किञ्चिद् ज्ञायेत, अयं लोकः तमसि मग्नः स्यात्, न च साधु-असाधूनां विवेकः स्यात्। यावत् स महात्मा राजा जीवति, तावत् वयं सर्वे तवाज्ञां केवलं पालयामः, यथा सागरः स्वमर्यादायाम् एव स्थितः। अतः, द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचरणं दृष्ट्वा, अयं राज्यः राजानं विना अरण्यवत् इव दृश्यते; अतः दानशीलः इक्ष्वाकुनन्दनः युवराजः अत्र त्वया अभिषिक्तव्यः इति। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते, अयोध्याकाण्डे, अष्टषष्टितमे सर्गे श्लोकः श्रूयताम्। तदनन्तरं, वसिष्ठः तानि वचनानि श्रुत्वा, सर्वान् सुहृदः मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च संबोध्य, एवमुवाच। भरतः तु स्वमातुलस्य नगरे, राजगृहे, भ्रात्रा शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति। अतः शीघ्रगामिनः दूता, शीघ्रश्वैः युक्ताः, तौ वीरौ भ्रातरौ आनयितुं प्रेषयन्तु; किमर्थं विलम्बः क्रियते? ते सर्वे वसिष्ठं प्राहुः—"गच्छन्तु ते" इति। तेषां वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः पुनः उवाच—"आगच्छन्तु सिद्धार्थः विजयः जयन्तः अशोकः नन्दनश्च; शृणुत, यत् कर्तव्यं तद् वः वक्ष्यामि। शीघ्रं गच्छत नगरे राजगृहे च, शीघ्रश्वैः, शोकं विहाय, इदं वदत भरताय मम वचनात्—'पुरोहितः सर्वे मन्त्रिणश्च त्वां कुशलं पृच्छन्ति। त्वं शीघ्रं प्रस्थितः भव, किञ्चित् कार्यम् अस्ति' इति। न तु रामस्य वनवासं, न पितुः निधनं, तस्मै वदेत; केवलं रघुकुलस्य गृहे आह्वानं एव निवेदयेत। शीघ्रं राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि पटवस्त्राणि भूषणानि च गृह्य गच्छन्तु। यात्रायै यथायोग्यं भोजनं कृत्वा, ते दूता स्वगृहाणि गताः, केकयान् प्रति प्रस्थानाय सज्जाः, अनुकूलाश्वान् आरोहन्तः। ततः प्रयाणकर्म कृत्वा, शेषकार्यं सम्पाद्य, वसिष्ठेन अनुमोदिताः, ते दूता शीघ्रं प्रस्थिताः। ते अपरतालायाः पश्चिमे तटे, उत्तरदिशं प्रति गच्छन्तः, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा, हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा पश्चिमदिशं ययुः, पाञालदेशं प्राप्ताः, कुरुजाङ्गलम् अपि अतीत्य। पूर्णानि सरांसि, निर्मलजलानि नद्यः दृष्ट्वा, दूता स्वकार्यनिष्ठाः शीघ्रं ययुः। ततः शीघ्रं शुद्धां दिव्यां शरदण्डां नदीं प्राप्ताः, बहुविहगसेवितां, जनसमाकीर्णां च। निकूलवनं, कामदं तीर्थं, प्रविश्य, तत्र प्रणम्य, कुलिङ्गनगरं प्रविशन्ति। अनन्तरं, यथाकालं, पवित्रां इक्षुमतीं नदीं, पितृतीर्थां, बोधिभवनोत्थां च, आगच्छन्। ब्राह्मणान् वेदपारगान्, अञ्जलिपानिनः, दृष्ट्वा, बाह्लीकदेशं, सुदामानं पर्वतं च तीर्त्वा, विष्णोः पवित्रस्थानं, विपाशां, शाल्मलीं च नदीं दृष्ट्वा, नद्यः, सरांसि, ह्रदान्, पल्वलानि, तडागानि च अपश्यन्। विविधान् सिंहान्, व्याघ्रान्, मृगान्, गजान् च दृष्ट्वा, महापथेन शीघ्रं स्वामिकृत्यम् उद्धृत्य प्रययुः। तेषां वाहनानि श्रान्तानि, दूता शीघ्रं उत्तमं नगरं, पर्वतस्थानं, विलम्बं विना प्राप्ताः। स्वामिसुखार्थं, कुलरक्षार्थं, स्वामिवंशरक्षार्थं च, दूता अनुद्विग्नाः शीघ्रं रात्रौ तं नगरं प्रविशन्ति। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते, अयोध्याकाण्डे, एकोनसप्ततितमे सर्गे श्लोकः श्रूयताम्। तस्मिन्नेव रात्रौ, यदा दूता नगरं प्रविशन्ति, तदा भरतः अपि दुःखदं स्वप्नं पश्यति। तस्यां रात्र्यां गते, स तं दुःखदं स्वप्नं स्मृत्वा, महाराजपुत्रः अतिदुःखितः अभवत्। तस्य दुःखं ज्ञात्वा, प्रियसखाः तस्य शोकं शमयितुम्, सभायां कथाः कथयन्ति। केचन गीतानि गायन्ति, केचन नृत्यन्ति, केचन नानाविधानि नाटकानि हास्यानि च दर्शयन्ति। तत्रापि, स धर्मात्मा भरतः, प्रियसखैः मधुरवाक्यैः हास्यैः च परिवृतः अपि, न प्रमुदितः। तदा, प्रियः सखा, अन्यैः सह उपविष्टः, भरतं प्राह—"किमर्थं त्वं न प्रमोदसे?" इति। तस्मै सखायै भरतः प्रत्युवाच—"शृणु, एतत् दुःखस्य कारणं यत् मम मनसि आगतम्।" "स्वप्ने अहं पितरं अपश्यं, मलिनं, विमुक्तकेशं, पर्वतशिखरात् पतन्तं, मलिनां कर्दमिलां चापि तडागां पतन्तं। तस्मिंस्तडागे पतितं पितरं पुनः पुनः हस्ताभ्यां तैलं पिबन्तं, हसन्तम् इव अपश्यं। तैलमिश्रितं तिलपिण्डं भुक्त्वा, अधोमुखं, सर्वाङ्गं तैलेन लिप्तं, पुनः पुनः तैलेन स्नातं अपि ददर्श। स्वप्ने च समुद्रं शुष्कं, चन्द्रमसं भूमौ पतितं, प्रज्वलितं वह्निं सहसा शान्तं अपि अपश्यं।" एवं तेषां दुःखस्य कारणं भरतः सखायै निवेदयामास।