यथा नद्यो निर्जलाः, वनानि तृणरहितानि, गाः गोपालकवर्जिताः च, तथा नृपवर्जितं राज्यं भवति। यथा ध्वजः रथस्य चिह्नम्, धूमः अग्नेः चिह्नम्, एवं नः राजा एव ध्वजः, यः अस्मात् लोके दिव्यत्वं प्राप्तवान्। नृपहीनायां भूमौ कस्यचित् किमपि नास्ति; यथा मत्स्याः, जनाः अपि परस्परं निरन्तरं ग्रसन्ति। ये च सीमां लङ्घयन्ति, नास्तिकाः, संशयपूर्णाः च, तानपि राजदण्डेन पीडितान् शास्त्रानुग्रहीताः सन्ति। यथा दृष्टिः शरीरे सर्वदा प्रवर्तते, तथा राजा एव राज्यस्य सत्यं धर्मश्च। राजा सत्यं धर्मश्च; राजा कुलस्य परम्परा; राजा माता च पिता च; राजा पुरुषाणां हितकरः। यमः कुबेरः इन्द्रः बलवान् वरुणः च, एते राजर्षेः उत्तमचारित्रेण अतिवर्तन्ते। न हि राजा सति, इयं भूमिः तमसा आवृता स्यात्, न च किञ्चित् ज्ञायेत, यः सुकृतदुष्कृतयोः विवेक्तुं न शक्नोति। यावत् महराजा जीवति, तावत् वयं सर्वे केवलं भवतः आज्ञाम् अनुसरामः, यथा सागरः स्वसीम्नि तिष्ठति। अतः द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचरणं दृष्ट्वा, इदं राज्यं नृपवर्जितं काननवत् इव; दानशीलः इक्ष्वाकुसुतः कुमारः अत्र त्वया अभिषिक्तः राजा भवतु। एवं पवित्रे वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, अष्टषष्टितमे सर्गे श्लोकः श्रोतव्यः। एतान् वचनानि श्रुत्वा, वसिष्ठः सर्वान् मित्राणि मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च इत्येवं उवाच। यतः भरतः स्वमातुलस्य पुरे, राजगृहे, भ्रात्रा शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति, तस्मात् शीघ्रगामिनः दूताः त्वरिताश्वैः तौ वीर्यवन्तौ भ्रातरौ आनयन्तु; किमर्थं विलम्बः? तदा सर्वे वसिष्ठं प्रत्यूचुः—'गच्छन्तु ते' इति। तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठः पुनरुवाच—'आगच्छन्तु सिद्धार्थः विजयः जयन्तः अशोकः नन्दनश्च; शृणुत, अहं यद् कार्यं वक्तुमिच्छामि। शीघ्रं नगरं राजगृहं च शीघ्रतरैः अश्वैः गच्छत, शोकं त्यक्त्वा, मम वचनेन भरताय एतद् वदत—'पुरोहितः सर्वे मन्त्रिणश्च त्वां प्रणमन्ति; त्वं शीघ्रं प्रयाहि, त्वां कृत्यम् आपतितम्।' तु रामो वनं गतः, पितरं मृतमिति न वदेत; केवलं रघुकुलं प्रति आहूतः इति निवेदयन्तु। शीघ्रं राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि पाण्डुवस्त्राणि शोभनानि भूषणानि च गृहीत्वा गच्छत।' ते दूताः यथायोग्यं भोजनं कृत्वा, स्वगृहं प्रतिनिवृत्ताः, केकयान् प्रति गन्तुं, अनुमोदिताश्वान् आरुह्य, प्रस्थिताः। ततः प्रयाणकर्म कृत्वा, शेषं कार्यं सम्पाद्य, वसिष्ठेन अनुमताः दूताः शीघ्रं प्रस्थिताः। ते पश्चिमेन अपराटालायाः दीर्घायाः तीरमाश्रित्योत्तरं ययुः, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा। हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा, पश्चिमदिशं गत्वा, पाञालदेशं सम्प्राप्य, कुरुजाङ्गलदेशं चातिक्रम्य। ते पूर्णजलानि सरांसि नदीः च विशुद्धजलानि दृष्ट्वा, कार्यनिश्चयेन शीघ्रं प्रस्थिताः। ततः शीघ्रतया विशुद्धां दिव्यां शरदण्डां नदीं प्राप्ताः, या नानाविहगसेविता, जनसमाकीर्णा च। निकूलवनं कामदं पुण्यस्थानं प्राप्त्वा, तत्र प्रणम्य, कुलिङ्गनगरं प्रविष्टाः। ततः समयं समुपेत्य, पुण्यां पितृतीर्थां इक्षुमतीं नदीं प्राप्ताः, या बोधिभवनात् प्रवहति। ब्राह्मणान् वेदविदः, कपालकृतजलपानान् दृष्ट्वा, बाह्लीकदेशं सुदामानं पर्वतं चातिक्रम्य। विष्णोः स्थानं विपाशां शाल्मलीं च नदीं दृष्ट्वा, नद्यः सरांसि तडागानि पल्वलानि चापि दृष्ट्वा। सिंहव्याघृमृगगजादीन् विविधान् पशून् निरीक्ष्य, महतीं पन्थानं गत्वा, स्वामिनः आज्ञया शीघ्रं ययुः। ते दूताः, दीर्घयात्रया क्लान्तवाहनाः, शीघ्रं नगरश्रेष्ठं गिरिदुर्गं च बिना विलम्बेन प्राप्ताः। स्वामिसुखाय, कुलरक्षाय, स्वामिकुलस्य च रक्षायै, दूताः न विचलन्तः शीघ्रं तत्र नगरे रात्रौ समुपस्थिताः। इदानीं पवित्रे वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनसप्ततितमे सर्गे श्लोकः श्रोतव्यः। तस्यां रात्र्यां यदा दूताः नगरं प्रविष्टाः, तदा एव भरतः अपि तं दुःखदं स्वप्नं अपश्यत्। सा रात्रिः गतवती, तं दुःखदं स्वप्नं स्मृत्वा, स महात्मनः पुत्रः भरतः महद् विषादं प्राप। तस्य दुःखं विज्ञाय, प्रियसखाः तं शोकं हर्तुम् इच्छन्तः, सभायां कथाः कथयन्तः आसन्। केचित् तं प्रीत्यै वाद्यं वादयन्ति स्म, अपराः नृत्यन्ति, अन्ये च नानाविधं हास्यनाटकं कुर्वन्ति। किन्तु धर्मात्मा भरतः, प्रियवाक्यैः हसितैः च मित्रैः परिवृतः अपि, न तत्र हर्षं प्राप। एकः प्रियः सखा, सखीनां मध्ये उपविष्टः, भरतम् उवाच—'किं त्वं, सखे, नानन्दसि?