ततः स्वाध्यायनियमपरायणः स यजुष्मान् ऋत्विक् पक्ष्यास्थ्नः स्नेहं वेदविधिना वह्नौ सम्यक् प्रास्य तदनुष्ठानम् अकरोत्। राजाऽपि तस्मिन्नेव काले यथाविधि पक्षिस्नेहधूमगन्धं गृह्णन्, स्वकृतपापं नाशयन्, शुद्धात्मा बभूव। ततो द्विजाः षोडश ऋत्विजः सम्यग्विधानुसारं हयस्य सर्वाङ्गानि वह्नौ प्राक्षिपन्। अन्येषु यज्ञेषु प्लक्षदर्भमयेषु हव्यपात्रेषु हुतं भवति, अश्वमेधे तु नलदपात्रे एव विधिना हुतम् इति स्मृतम्। अश्वमेधोऽयं त्र्यहः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः निश्चितः, तत्र चतुर्विधस्तोमः प्रथमं विधिपूर्वकं क्रियते। द्वितीयः उक्त्यः, ततः संख्यातमातिरात्रं च, पश्चात् बहवः कर्मविधयः शास्त्रविहिताः तत्र सम्यग् आचरिताः। ज्योतिष्टोमः, आयुषी, अतिरात्रश्च, तथैवाभिजित्, विश्वजित्, आप्तोर्यामः, महायज्ञश्च सम्यग् आचरिताः। राजा च वंशवृद्धिकरः पूर्वदिशं होतृमणये दत्तवान्, पश्चिमां च अध्वर्युं प्रति, दक्षिणां ब्रह्मणे च। उत्तरां दिशं उद्गातृमणये दत्तवान्; एष यज्ञदानविधिः प्राचीनकाले स्वयम्भुवा स्थापितः। ततः पुरुषश्रेष्ठः स राजा, वंशवर्धनः, यथाविधि यज्ञसमाप्तौ तां भूमिं ऋत्विजेभ्यः दत्तवान्। इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः स महात्मा दानानन्तरं प्रमुदितः अभवत्; सर्व ऋत्विजः पापविमुक्तं राजानम् अभ्यनन्दन्। ते ऊचुः—‘त्वमेव सर्वपृथिव्याः रक्षणाय योग्यः; अस्माकं भूम्याः प्रयोजनं नास्ति, न च वयं तस्यां शासनाय समर्थाः।’ ‘वयं नित्यं स्वाध्यायनिरतानि, हे नृपते! अस्माकं किञ्चित् अन्यं दानं यथायोग्यं दातुम् अर्हसि।’ ‘रत्नं वा हिरण्मयं वा सुवर्णं वा गावः वा यत् किञ्चिदस्ति, तद् देहि; भूम्याः नः प्रयोजनं नास्ति।’ ब्राह्मणैः एवं उक्तः राजा, वेदविद्भिः, दश लक्ष सहस्राणि गावः दत्तवान्। सुवर्णस्य दश कोटीनि, रजतस्य च तस्य चतुर्गुणं दत्तवान्; ततोऽपि सर्व ऋत्विजः स्वयम् भागान् वितरन्। ऋष्यशृङ्गाय च वसिष्ठाय च, धिमतां श्रेष्ठाभ्यां, ब्राह्मणैः यथाविधि दानविभागः कृतः। सर्वे सन्तुष्टचित्ताः प्रमुदिताः अभवन्; ततो यथाशक्त्या सहायकान् प्रति सुवर्णं दत्तम्। ब्राह्मणेभ्यः जाम्बूनदं सुवर्णं कोटिभिः दत्तम्; दरिद्रब्राह्मणाय उत्तमानि हस्ताभरणानि दत्तानि। यः याचितवान्, तस्मै रघुनन्दनः दत्तवान्; ब्राह्मणेषु सन्तुष्टेषु, तान् सदा पूजयन्, यथायोग्यं कृतवान्। स राजा तान् ब्राह्मणान् प्रणम्य, हर्षवेगितेन्द्रियः, तैः विविधाः आशीः श्रुत्वा, परमानन्दं प्राप। स राजा दानशीलः, वीर्यवान्, पृथिवीं परित्यज्य, प्रमुदितचित्तः, परमं यज्ञफलम् अवाप। यः पापनाशकः, स्वर्गप्रदः, राज्ञां दुष्करः अश्वमेधः स यज्ञः सम्पन्नः। ततः राजा दशरथः ऋष्यशृङ्गं प्राह—‘त्वं शुभव्रत, कुलवृद्धये योग्यं कर्म कुरु।’ ततः द्विजश्रेष्ठः ऋष्यशृङ्गः राजानम् उक्तवान्—‘राजन्, चत्वारः पुत्राः तव भविष्यन्ति, ये वंशस्य कीर्तिं वर्धयिष्यन्ति।’ तं मधुरवचनं श्रुत्वा, स महात्मा राजा, साश्रयः प्रणम्य, परमं हर्षं प्राप्य, पुनरपि ऋष्यशृङ्गं प्राह। शृणु श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे पञ्चदशोऽध्यायः। ततः स बुद्धिमान् मुहूर्तमिति चिन्तयित्वा, स्वधैर्यं समाश्रित्य, वेदविदं राजानम् इदं वचनम् अब्रवीत्—‘त्वदर्थं पुत्रकामेष्टिं करिष्यामि, अथर्वशिरोमन्त्रैः यथाविधि सम्पन्नाम्।’ ततः पुत्रार्थं स यज्ञः आरब्धः; स तेजस्वी मुनिः यथाविधि मन्त्रैः हविः वह्नौ प्रास्य, विधिपूर्वकं कर्म अकरोत्। देवाः च गन्धर्वैः सिद्धैः महर्षिभिः सह, हविर्भागग्रहणाय यथाविधि तत्र समभ्याययुः। समागताः तत्र देवाः ब्रह्माणं लोकपितरं वचनम् ऊचुः—‘भगवन्, तव प्रसादात् रावणनामा राक्षसः सर्वान् बलात् पीडयति; वयं तं निग्रहीतुं न समर्थाः। त्वया तस्मै स्नेहात् वरः दत्तः, तं सदा पूजयामः; तेन यद् यत् कृतं तत् सहामहे। स दुरात्मा त्रिभुवनं कम्पयति, तानि अवमन्य, इन्द्रं च अपकर्षितुम् इच्छति। स मुनीन्, यक्षान्, गन्धर्वान्, ब्राह्मणान्, असुरांश्च, वरप्रभावात् गर्वितः, सर्वान् अतिक्रामति। न तं सूर्यः दहति, न वायुः समीपं गच्छति, सागरोऽपि तं दृष्ट्वा न कम्पते। अतः महाभयम् अस्माकं तस्माद् भीषणात् राक्षसात्; तस्य नाशाय उपायः कर्तव्यः।’ एवं सर्वैः देवैः उक्तः ब्रह्मा विचिन्त्य अब्रवीत्—‘तस्य दुष्टस्य विनाशोपायः सुलभः। तेन उक्तम्—“गन्धर्वयक्षदेवदानवराक्षसासु मम मृत्युर्नास्ति” इति; अहम् अपि तथैव अनुमोदम् अकरवम्। स तु नृनिन्दया मानवान् न उक्तवान्; अतः स मानुषेभ्यः वधयोग्यः, अन्यथा तस्य मृत्युर्न संभवति।