राज्यहीने देशे न पुरुषाः शीघ्रं समवेत्य शोभनैः अश्वैः रथैश्च भूषिताः दृश्यन्ते। राज्यहीने देशे, ये शास्त्रकुशलाः जनाः, ते वनानि वा उपवनानि वा, तत्र न समृद्धिं प्राप्नुवन्ति। राज्यहीने देशे, विनीताः जनाः न कदापि देवपूजायै माल्यं, मधुराणि, बलिं वा सज्जीकुर्वन्ति। राज्यहीने देशे, न राजपुत्राः चन्दन-अगुरु-गन्धैः अलङ्कृताः, वसन्ते वृक्षवत्, शोभन्ते। यथा निर्जला नद्यः, तृणहीनानि काननानि, गोपालरहिताः गावः च, तथा राजा-विहीनं राज्यं भवति। यथा ध्वजः रथस्य चिह्नं, धूमः अग्नेः लक्ष्मणं, एवं राजा अस्माकं ध्वजः, यः अत्रैव दिव्यत्वं प्राप्तवान्। राज्यहीने देशे, कस्यचित् किमपि न भवति; मत्स्यानां यथा, पुरुषाः अपि परस्परं भक्षयन्ति। ये मर्यादालङ्घिनः, नास्तिकाः, संशयान्विताः, तानपि राजदण्डेन निगृह्य, नियमयन्ति। यथा दृष्टिः शरीरे सर्वदा प्रवर्तते, तथा राजा राज्यस्य सत्यं धर्मश्च। राजा एव सत्यं, धर्मः, कुलस्य परम्परा, माता, पिता, च मानवहितः। यमः, कुबेरः, इन्द्रः, बली वरुणः च, ते सर्वे उत्तमाचार्य राज्ञा अपि अतिक्रान्ताः। यदि राजा न स्यात्, इयं भूमिः तमसा आवृत्य, किञ्चन न ज्ञायेत, न शुभाशुभयोः भेदः स्यात्। यावत् महराजा जीवति, तावत् वयं केवलं भवतः आज्ञां पालयामः, यथा समुद्रः स्वसीम्नि तिष्ठति। तस्मात्, द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचरणं दृष्ट्वा, इदं राज्यं राजाविहीनं काननवत् दृश्यते; अतो दानशीलः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः कुमारः भवता अत्र राजाभिषिक्तव्यः। एवमष्टषष्टितमोऽयं सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकये, अयोध्याकाण्डे, श्रोतव्यः। एवं वचः श्रुत्वा, वसिष्ठः सर्वान् सुहृदः मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च इदं वचोऽब्रवीत्— "भरतः तु स्वमातुलस्य नगरे, राजगृहे, भ्रातृणा शत्रुघ्नेन सह, सुखेन वसति। तस्मात् शीघ्रगामिनः दूता, शीघ्राश्वैः, तौ वीर्यवन्तौ भ्रातरौ आनयन्तु; किमर्थं विलम्बः?" ततः सर्वे वसिष्ठं ऊचुः— "गच्छन्तु ते" इति। तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठः पुनरुवाच— "आगच्छन्तु सिद्धार्थः, विजयः, जयन्तः, अशोकः, नन्दनश्च; शृणुत, कर्तव्यं वक्ष्यामि। शीघ्रं त्वरिताश्वैः नगरे राजगृहे गच्छन्तु, शोकं परित्यज्य, भरताय मम वचो ब्रूत— 'पुरोहितः सर्वे च मन्त्रिणः त्वां कुशलं पृच्छन्ति; त्वं शीघ्रं प्रस्थितः भव, त्वत्समीपे कार्यं द्रुतमस्ति।'" "रामो वनं गतः, पितरं मृतं, इति तु न वदेत; केवलं रघुकुलगृहं त्वां आह्वयन्ति, इति सूचयेत। राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि शुक्लवस्त्राणि, आभरणानि च आदाय शीघ्रं गच्छन्तु।" ततः दूता मार्गाहारं भुक्त्वा, स्वगृहाणि गताः, केकयान् प्रति प्रस्थितुं स्वान् अश्वान् आरुह्य। तदनन्तरं प्रयाणकृत्यं कृत्वा, शेषकार्याणि सम्पाद्य, वसिष्ठेन अनुमोदिताः, शीघ्रं प्रस्थिताः। ते पश्चिमेन अपरताळतीरं दीर्घं गच्छन्तः, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा, हस्तिनापुरे गङ्गां अतिक्रम्य, पश्चिमदिशं पाञालदेशं, कुरुजाङ्गलमपि अतीत्य, सरांसि, शुद्धवारिणः नद्यः च दृष्ट्वा, शीघ्रं प्रस्थिताः। शारदान्दां दिव्यां नदीं, बहुविहङ्गसंकीर्णां, जनाकीर्णां च तीर्त्वा, निकूलवनं पुण्यं, कामदं दृष्ट्वा, तत्र प्रणम्य, कुलिङ्गनगरं प्रविष्टाः। ततः समयमुपलभ्य, पितृदेवतां पुण्यां बोधिभवनसमुत्थां इक्षुमतीं नदीं प्राप्ताः। ब्राह्मणान् वेदविदः, कपालोदकपान् दृष्ट्वा, बाह्लीकदेशं, सुदामानं गिरिं च अतीत्य, विष्णोः स्थानं, विपाशां, शाल्मलीं, नद्यः, सरांसि, तडागानि, पल्वलानि, ह्रदानि च दृष्ट्वा, सिंहव्याघ्रमृगगजादीन् अपि पश्यन्तः, महापथे शीघ्रं गच्छन्तः, स्वामिनः आज्ञां पूर्तुम् उत्सुकाः सन्तः, श्रान्तवाहनाः, नगरीं पर्वतस्थलीं शीघ्रं प्राप्ताः। स्वामिसुखाय, कुलरक्षाय, स्वामिकुलसंरक्षणाय च, दूता निःशङ्काः शीघ्रं तां नगरीं रात्रौ प्राप्ताः। शृणुत, नवमषष्टितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते, अयोध्याकाण्डे। तस्यां रात्रौ, यदा दूता नगरीं प्रविशन्ति, भरतः अपि तदा दुःखदं स्वप्नं दृष्टवान्। तस्यां रात्र्यां यदा व्यतीतायां, स दुःस्वप्नं स्मृत्वा, महात्मनः पुत्रः भरतः अतिव्यथितः अभवत्।