राज्ये राज्ञा विना न सुरक्षा न च कल्याणं प्रवर्तते, न च सेना रिपून् सम्यग् युद्धे तिष्ठति। राज्ये राज्ञा विना न पुरुषाः शीघ्रं समायान्ति, न च शोभनैः अश्वैः रथैश्च भूषिताः दृश्यन्ते। राज्ये राज्ञा विना न शास्त्रविदः पुरुषाः वनानि वा उपवनेषु वा समृद्धिं प्राप्नुवन्ति। राज्ये राज्ञा विना न शिष्टैः जनैः देवपूजार्थं माल्य-मधुर-नैवेद्यानि सज्जीक्रियन्ते। राज्ये राज्ञा विना न राजपुत्राः चन्दनागुरुधूपैः सुगन्धिभिः भूषिताः वसन्ते वृक्षवत् विराजन्ते। जलरहिताः नद्यः, तृणरहितानि वनानि, गोपालयुक्ताः रहिताः गावः यथा, तथा राज्ञा विना राष्ट्रम्। यथा रथे ध्वजः चिह्नम्, वह्नेः धूमः चिह्नम्, एवं नः राजा ध्वजः, अत्रैव दिव्यत्वम् प्राप्तः। राज्ये राज्ञा विना कस्यचित् किमपि नास्ति; मत्स्यानां यथा, पुरुषाः परस्परं सततम् अपि भक्षयन्ति। ये सीमालङ्घिनः, नास्तिकाः, संशयपूर्णाश्च, तानपि राजदण्डेन निगृह्य नियमयति। यथा नेत्रं सदैव शरीरस्य कार्यं करोति, तथा राजा राष्ट्रस्य सत्यं धर्मं च कारणम्। राजा एव सत्यं धर्मश्च, राजा एव कुलसम्भवः, राजा माता पिता च, राजा पुरुषाणां हितकरः। यमः कुबेरः इन्द्रः बली च वरुणः, एते अपि धर्मेण महात्मना राज्ञा अतिक्रान्ताः। राजा यदि न स्यात्, इदं जगत् तमसि मग्नं स्यात्, न च किञ्चित् ज्ञायेत, न च शुभाशुभविभागः स्यात्। यावत् महराजा जीवति, तावत् वयं केवलं तवाज्ञां पालयामः, यथा समुद्रः स्वमर्यादाम्। अतः द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचरणं दृष्ट्वा, राज्यं राजविना अरण्यवत् दृश्यते; सः दानशीलः इक्ष्वाकुनन्दनः त्वया अत्र राजा अभिषेचनीयः। एवं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। एवं तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठः सर्वान् मित्र-मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च इदं वचनम् उवाच— "यतः भरतः स्वमातुलस्य नगरे राजभवने च भ्रात्रा शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति, तस्मात् शीघ्रगामिनः दूताः त्वरिताश्वैः तौ वीरौ भ्रातरौ आनयितुम् यान्तु; किमर्थं विलम्बः? तदनन्तरं सर्वे वसिष्ठं प्राहुः— 'यान्तु ते।' तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठः पुनरुवाच— 'आगच्छन्तु सिद्धार्थः विजयः जयन्तः अशोकः नन्दनश्च। शृणुत, यद्वो कर्तव्यं तद्वक्ष्यामि। यूयं शीघ्रगामिभिः अश्वैः नगरं राजभवनं च गत्वा, शोकं विसृज्य, मम वचनात् भरतम् एतद् वदत— 'पुरोहितः मन्त्रिणश्च सर्वे त्वां कुशलं पृच्छन्ति; त्वं शीघ्रं त्वरया प्रस्थितव्यः, कृत्यम् अपि त्वां प्रतीक्षते।' रामः वनं गतः, पितुः निधनम्, एतद् न वदेत; केवलं रघुकुलगृहं त्वं समाहूतः इति सूचयेत। राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि पाटवस्त्राणि शोभनानि भूषणानि च शीघ्रं गृह्णीत, यान्तु च। ततः यात्रोपयुक्तं भोजनं भुक्त्वा दूताः स्वगृहाणि प्रतिनिवृत्ताः, केकयान् प्रति गन्तुं स्वीकृत्य स्वीकृतान् अश्वान् आरोहन्। ततः प्रस्थानकृत्यं कृत्वा शेषकार्यं च सम्पाद्य, वसिष्ठेन अनुज्ञाताः दूताः शीघ्रं प्रस्थिताः। ते पश्चिमेन दीर्घस्य अपराटालस्य उत्तरेण पन्थानं गत्वा, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा। हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा पश्चिमदिशं गत्वा पाञ्चालदेशं प्राप्तवन्तः, कुरुजाङ्गलं चातिक्रम्य। पूर्णानि सरांसि निर्मलजलानि नद्यश्च दृष्ट्वा, दूताः कार्यनिश्चयेन शीघ्रं ययुः। ते शीघ्रतया शुद्धां दिव्यां शरदण्डां नदीं प्राप्तवन्तः, बहुविहङ्गसंकीर्णां जनाकीर्णां च। निकूलवनं पुण्यं कामदं प्राप्त्वा, तत्र प्रणम्य, कुलिङ्गनगरं प्रविष्टवन्तः। समीचीनं कालं प्राप्य, पितृदेवतां पवित्रां बोधिभवनसमुत्थितां इक्षुमतीं नदीं प्राप्तवन्तः। कपिलहस्तैः पिबन्तः वेदविदः ब्राह्मणान् दृष्ट्वा, बाह्लीकं देशं सुदामानं पर्वतं चातिक्रम्य। विष्णोः स्थानं, विपाशां शाल्मलीं च नदीं दृष्ट्वा, नद्यः सरांसि तडागानि पल्वलानि च अपश्यन्। विविधान् सिंहव्याघ्रमृगगजान् दृष्ट्वा, ते महापथेन स्वामिनः आज्ञां सम्पादयितुम् उत्सुकाः प्रस्थिताः। ते दूताः दीर्घयात्रया श्रान्तवाहनाः, शीघ्रं पर्वतनगरं श्रेष्ठं नगरीं प्राप्तवन्तः। स्वामिनः प्रीत्यर्थम्, कुलरक्षायै, स्वामिनः वंशस्य च रक्षार्थं, ते दूताः अनवद्याः शीघ्रं तां नगरीं रात्रौ प्राप्तवन्तः। इदानीं वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः शृणुत। तत्रैव रात्रौ, यदा दूताः नगरीं प्रविशन्ति स्म, तदा भरतः अपि तं अशुभं स्वप्नं अपश्यत्।