यत्र राज्ये राजा नास्ति, तत्र धनाढ्याः कृषिकर्मणि गोपालनं वा जीवन्तः जनाः स्वद्वारं मुक्त्वा सुरक्षितया निद्रां न प्राप्नुवन्ति। तथा तत्र राजा विना, श sixty वर्षाणि गृहीत्वा घंटासूत्रैः भूषिताः गजाः राजमार्गे न सञ्चरन्ति। तत्र राजा विना, धनुषां निरन्तरं कर्णध्वनि न श्रूयते, न च शराणां निष्क्रमणध्वनि व्यायामभूमिषु अस्ति। राजा विना तत्र, दूरं यात्रायाः व्यापारी अपि, पुण्यं संचित्य अपि, सुरक्षितया मार्गे न गच्छन्ति। राजा विना, एकाकी तपस्वी आत्मनि मनः स्थापयन् स्वतन्त्रं न सञ्चरति, न च ऋषिः सायंकाले गृहम् प्रतिनिवर्तते। तत्र राजा विना, सुरक्षा च कल्याणं च न वर्तेते, न च सेना शत्रुं युद्धे प्रतिषेधयति। राजा विना, पुरुषाः शीघ्रं समागच्छन्ति न, उत्तमाश्वैः रथैः च शोभिताः। तत्र राजा विना, शास्त्रविदः जनाः वने वा, उपवने वा, समृद्धाः न सन्ति। राजा विना, शुद्धाचारिणः जनाः देवपूजायै माल्यं, मधुरं, नैवेद्यं न समारभन्ति। तत्र राजा विना, राजकुमाराः चन्दनागुरु-गन्धैः अलङ्कृताः वसन्तकाले वृक्षवत् न दीप्तिमन्तः। जलहीनाः नद्यः, तृणहीनानि वनानि, गोपालहीनाः गाः यथा, तथा राजा विना राज्यं। रथस्य ध्वजः चिह्नं, अग्नेः धूमः चिह्नं; तत्र राजा अस्माकं ध्वजः, यः अत्र दिव्यत्वं प्राप्तवान्। राजा विना तत्र, कस्यापि किमपि नास्ति; मीनवत्, पुरुषाः परस्परं निरन्तरं ग्रसन्ति। सीमालङ्घिनः, नास्तिकाः, संशयपूर्णाः अपि, राजदण्डेन ताडिताः विनियम्यन्ते। यथा चक्षुः शरीरस्य सर्वदा कार्यं करोति, तथा राजा राज्यस्य सत्यं धर्मं च कारणम्। राजा एव सत्यं धर्मः, राजा एव कुलपरम्परा, राजा माता पिता च, राजा पुरुषाणां हितकरः। यमः, कुबेरः, इन्द्रः, महाबलः वरुणः च, राज्ञा उत्तमगुणैः अतीर्यन्ते। यदि राजा न स्यात्, इदं जगत् तमसि स्यात्, किमपि न ज्ञायते, धर्माधर्मविभागः न भवति। यावत् महराजः जीवति, तावत् सर्वे वयं केवलं तव आज्ञां पालयामः, यथा समुद्रः सीमायाम् स्थितः। अतः, द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचारं दृष्ट्वा, इदं राज्यं राजा विना अरण्यवत्; उदारः इक्ष्वाकुनन्दनः अत्र राजेन्द्रत्वं प्राप्नुयात् इति भवता अभिषिक्तव्यः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। तेषां वचनानि श्रुत्वा वसिष्ठः सर्वान् मित्राणि मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च इदं उवाच। यतः भरतः सधन्यः सः मातामहस्य नगर्यां राजभवने भ्रातृणा शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति। शीघ्रदूताः शीघ्राश्वैः तौ वीरौ भ्रातरौ आनयन्तु; किमर्थं विलम्बः? ततः सर्वे वसिष्ठं ऊचुः—"गच्छन्तु ते" इति। तेषां वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः पुनः उवाच—"आगच्छन्तु सिद्धार्थः विजयः जयन्तः अशोकः नन्दनः च; शृण्वन्तु, कर्तव्यं वक्ष्यामि। शीघ्रं नगरं राजभवनं च गच्छन्तु, शीघ्रतमैः अश्वैः, शोकं त्यक्त्वा, भरताय मम वचनं वदन्तु—'पुरोहितः मन्त्रिणः च सर्वे तव अभिवादनं प्रेषयन्ति; त्वं शीघ्रं प्रयातुम् अर्हसि, कार्यं त्वरितं प्रतीक्षते।' परन्तु न वदन्तु—रामः वनं गतः, न च पितरं मृतं; केवलं रघुकुलगृहं आह्वानं सूचयन्तु। शीघ्रं उत्तमवस्त्राणि भूषणानि च राज्ञे भरताय च गृहीत्वा गच्छन्तु। यात्रायै यथायोग्यं भोजनं कृत्वा दूताः स्वगृहं गत्वा, केकयप्रदेशं प्रस्थानाय अनुमोदिताश्वान् आरोहन्ति। ततः प्रस्थानकर्म कृत्वा, शेषकार्यं सम्पाद्य, वसिष्ठस्य अनुमतौ, दूताः शीघ्रं प्रस्थिताः। उत्तरेण दीर्घस्य अपराटालस्य पश्चिमतटे गच्छन्तः, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा। हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा पश्चिमदिशं गत्वा, पञ्चालदेशं प्राप्ताः, कुरुजाङ्गलं च अतीर्त्वा। पूर्णानि सरांसि, निर्मलजलानि नद्यः च दृष्ट्वा, दूताः कार्यनिष्ठाः शीघ्रं ययुः। शीघ्रं गत्वा, निर्मलां दिव्यां शरदण्डां नदीं प्राप्ताः, यत्र पक्षिसंघः जनसमूहः च वर्तते। निकूलवनं, यत्र कामाः सिद्ध्यन्ति, प्राप्त्वा, तत्र प्रविश्य नमस्कृत्य, कुलिङ्गनगरं प्रविशन्ति। ततः सन्ध्यायां, पितृणां पावनां इक्षुमतीं नदीं, बोधिभवनात् प्रवहन्तीं, आगच्छन्ति। वेदविदः ब्राह्मणान् अञ्जलिपानं जलं पिबन्तः दृष्ट्वा, बाह्लीकदेशं, सुदामानं पर्वतं च अतीर्त्वा। विष्णोः निवासं, विपाशा शाल्माली नद्यः च दृष्ट्वा, नद्यः, सरांसि, झीलानि, सरित्पर्णानि, तडागानि च अपि दृष्ट्वा।