राज्यरहिते देशे व्यापारिणः स्वार्थसिद्धिं न प्राप्नुवन्ति, न च कथाप्रियाः रम्यकथासु मोदन्ते। तत्र न शोभनाभरणवत्यः कन्याः सायं विहारार्थं उद्यानानि समागच्छन्ति। न च पुरुषाः शीघ्रयानैः प्रियासहिताः वनं गच्छन्ति। राज्यरहिते देशे धनिनः कृषिगोरक्षजीवनाः च स्वद्वारेषु सुषुप्तुं न शक्नुवन्ति। न च षष्टिवर्षवयस्काः घण्टाभूषितगजाः राजमार्गे विचरन्ति। न च धनुषां निरन्तरध्वनिः प्रशिक्षणभूमौ बाणनिष्क्रमणशब्दः वा श्रोतुं शक्यते। व्यापारी अपि, पुण्यसम्पन्नाः सन्तः, राज्यरहिते देशे सुरक्षितमार्गे न यान्ति। एकाकी तपस्वी अपि स्वचिन्तनं कृत्वा स्वच्छन्दं न चरति, न च मुनिः सायं गृहं प्रतिनिवर्तते। न च राज्यरहिते देशे सुरक्षा-कल्याणे वर्तेते, न च सेना शत्रूणां प्रतिरोधं करोति। न च पुरुषाः शीघ्रं समागच्छन्ति, शोभनाश्व-रथाभरणविभूषिताः। न च शास्त्रकुशलाः जनाः वनेषु वा उपवनेषु वा समृद्धिं प्राप्नुवन्ति। न च विनीताः जनाः देवपूजायै माल्य-मधुर-नैवेद्यादिकं सज्जीकुर्वन्ति। न च राजपुत्राः चन्दनागुरुधूपगन्धैः विभूषिताः वसन्तकाले वृक्षवत् शोभन्ते। जलरहिताः नद्यः, तृणरहिताः वनानि, गोपालयितृहीनाः गावः इव राज्यं राजा विना भवति। रथस्य ध्वजः चिह्नं, वह्नेः धूमः चिह्नं; तेषु मध्ये राजा अस्माकं ध्वजः, अत्रैव दिव्यत्वं प्राप्तवान्। राज्यरहिते देशे कस्यापि किमपि नास्ति; मत्स्यवत् पुरुषाः अन्योन्यं नित्यं भक्षयन्ति। ये सीमालङ्घकाः, नास्तिकाः, संशयपूर्णाः, ते अपि राजदण्डेन पीडिताः विनियमं प्राप्नुवन्ति। यथा चक्षुः सदा शरीरस्य कार्यं करोति, तथा राजा राज्यस्य सत्यधर्मयोः कारणम्। राजा एव सत्यं धर्मः, राजा एव कुलसम्भवः, राजा एव माता पिता च, राजा एव पुरुषाणां हितकरः। यमः, कुबेरः, इन्द्रः, महाबलः वरुणः च, एते सर्वे उत्तमचरित्रेण राज्ञा अतिक्रान्ताः। नूनं लोके राजा विना अन्धकार एव स्यात्, न च किञ्चिद् ज्ञायेत, न शुभाशुभविभागः स्यात्। महराज्ञि जीवति, वयं सर्वे केवलं भवतः आज्ञां पालयामः, यथा समुद्रः स्वसीमनि तिष्ठति। तस्मात् द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचरणं दृष्ट्वा, एतद्राज्यं राजा विना अरण्यवत् दृश्यते; दानशीलः इक्ष्वाकुपुत्रः युवराजः अत्र त्वया अभिषिक्तव्यः। इत्येवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे अष्टषष्टितमोऽध्यायः श्रोतव्यः। तत्र वसिष्ठः तान् सखीन् मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च दृष्ट्वा इदं वचनं अब्रवीत्— "भरतः तु स्वमातुलस्य पुरे, राजमहति, शत्रुघ्नसहितः सुखेन वसति। तस्मात् शीघ्रगामिनः दूताः शीघ्राश्वैः तौ वीरौ भ्रातरौ आनयन्तु; किमर्थं विलम्बः?" सर्वे वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा 'गच्छन्तु' इत्युक्तवन्तः। वसिष्ठः punar अवदत्— "आगच्छन्तु सिद्धार्थः, विजयः, जयन्तः, अशोकः, नन्दनः च। शृणुत, कर्तव्यं वक्ष्यामि। शीघ्रगामिभिः अश्वैः नगरं राजमहलञ्च गच्छत, शोकोपरि त्यक्त्वा, मम वचनेन भरतं वदत— 'पुरोहितः सर्वे मन्त्रिणश्च त्वां कुशलं पृच्छन्ति। त्वं त्वरया प्रस्थितः भव; कृत्यं त्वां प्रतीक्षते।' किंतु न रामस्य वनगमनं, न पितुः निधनं, किञ्चिदपि वदेत; केवलं रघुकुलगृहं त्वां आह्वयति इति निवेदयत। शीघ्रं राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि पाटवस्त्राणि भूषणानि च गृह्णीत।" इति वसिष्ठस्य आज्ञां शिरसि कृत्वा, दूताः यात्रायोग्यं भोजनं भुक्त्वा, स्वगृहाणि गताः, केकयदेशं प्रति गन्तुं युक्ताश्वान् आरोहन्ति स्म। ततः प्रस्थानकर्म कृत्वा शेषकार्याणि च सम्पाद्य, वसिष्ठस्य अनुमतौ शीघ्रं प्रस्थिताः। ते उत्तरदिशं दीर्घायाः अपराटालायाः पश्चिमतटे गच्छन्तः, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा, हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा पश्चिमदिशं प्रस्थिताः, पञ्चालदेशं प्राप्ताः, कुरुजाङ्गलं चातिक्रम्य। जलपूर्णानि सरांसि, शुद्धोदकनद्यः च दृष्ट्वा, दूताः स्वकार्यनिष्ठया शीघ्रं ययुः। शीघ्रगामिनः ते शारदान्दां दिव्यां निर्मलाम्, नानापक्षिसङ्कुलां, जनाकीर्णां नदीं प्राप्ताः। ततो निकूलवनं पुण्यं कामदं गत्वा, तत्र सुमनसः कृत्वा, कुलिङ्गनगरं प्रविष्टवन्तः।