हौतारोऽध्वर्यव उद्गातारश्च राज्ञ्याः पत्नीन् हस्तेन संयोज्य, ताः सम्यक् परिक्रामयामासुः, अन्यां चापि तथैव नियोजयामासुः। ततो यजुषां प्रवेदिना स्वाध्यायपरायणे महातपसि होतारि, पक्षिणः स्नेहं यथाशास्त्रं वह्नौ न्यपातयत्। राजा च तस्य स्नेहस्य धूमगन्धं यथाकालं यथाविधि चाघ्राय, आत्मनः पापं व्यपोह्य शुद्धिं प्राप। सर्वे षोडश ऋत्विजः अश्वस्य सर्वाङ्गानि विधिपूर्वकं वह्नौ समर्पयामासुः। अन्येषु यज्ञेषु प्लक्षद्रुमशाखासु हविर्दीयते, अश्वमेधे तु निबिडैः पात्रैः हविर्दानं विधानं। ब्राह्मणैः कल्पसूत्रे निर्दिष्टमश्वमेधं त्रिरात्रं प्रवदन्ति, तत्र प्रथमो दिवसः चतुष्टोमविदिना विधिना व्यवस्थितः। द्वितीयोऽपि उक्त्यः, संख्यातोऽतिरात्रश्च, ततोऽन्ये च बहवो विधिपूर्वकाः कर्माणि तत्र सम्यक् कृतानि। ज्योतिष्टोमः, आयुषी, अतिरात्रश्च, तथैवाभिजित्, विश्वजित्, आप्तोर्यामः, महायज्ञश्च सम्पन्नाः। राजा च स्ववंशवर्धनः पूर्वदिग्भागं होत्रे, पश्चिमं अध्वर्यवे, दक्षिणं ब्रह्मणे दत्तवान्। उद्गात्रे तु उत्तरां दिशं सम्यक् दत्तवान्; एष यथाविधानं महाश्वमेधदक्षिणा, या स्वयम्भुवा प्राचीनकाले प्रतिष्ठिता। यज्ञं सम्यक् संपूर्ण्य, स वंशवर्धनः नृपश्रेष्ठः तां भूमिं ऋत्विजेभ्यः दत्तवान्। तदनन्तरं, स इक्ष्वाकुवंशजः कृतदक्षिणः प्रमुदितचित्तः बभूव; सर्व ऋत्विजः पापविमुक्तं तं राजानमभ्यनन्दन्। 'त्वमेवैकः सर्वां पृथिवीं पातुमर्हसि; नास्माकं भूम्याः प्रयोजनं, न च वयं तस्यां पालनक्षमाः। वयं स्वाध्यायनिरता नित्यं, राजन्, अन्यां दक्षिणां प्रार्थयामहे। रत्नं वा हिरण्यं वा गवां वा यदस्ति, तत् देहि, न भूम्याः कामः।' एवं वेदविद्भिर्ब्राह्मणैः उक्तः राजा दश लक्षगवां दानं कृतवान्। दश कोटीनि सुवर्णानि, चतुर्गुणं रजतस्य च दत्तवान्; ततः सर्व ऋत्विजः तां विभूतिं स्वयमेव वितरन्ति स्म। ऋष्यशृङ्गाय च वसिष्ठाय च, प्राज्ञौ द्वौ ब्राह्मणश्रेष्ठौ, यथायोग्यं दानविभागं कृतवन्तः। सर्वे हृष्टमनसः सन्तः हर्षेण प्रत्यनन्दन्; ततो ये साहाय्यं कृतवन्तः, तेषां प्रति सुवर्णं सम्यक् दत्तवान्। जाम्बूनदं सुवर्णं कोटिशः ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्; दरिद्राय ब्राह्मणाय उत्तमानि हस्ताभरणानि दत्तवान्। यः याचितवान् तस्मै रघुनन्दनः दत्तवान्; ततो ब्राह्मणेभ्यः सम्यक् तृप्तेभ्यः, तेषां प्रियं कृतवान्। स तान् प्रणम्य, हर्षवेगसंयुक्तेन्द्रियः, तैः ब्राह्मणैः नानाविधाः आशीः लब्धवान्। भूमिं त्यक्त्वा दानशीलः वीरः राजा, प्रमुदितचित्तः, परमं यज्ञं समासाद्य। पापापहं स्वर्गदायकं दुष्करं राज्ञां यज्ञं कृत्वा, दशरथः ऋष्यशृङ्गं इदं वचनं अब्रवीत्— 'त्वं पुण्यव्रतः, वंशवृद्धये किमपि कर्तुमर्हसि।' ततो द्विजश्रेष्ठः राजानं प्रत्युवाच— 'राजन्, त्वं चत्वारः पुत्रान् प्राप्स्यसि, ये वंशस्य कीर्तिं वर्धयिष्यन्ति।' तस्य तद् मधुरं वचनं श्रुत्वा, स महात्मा राजा, साश्रयमिव प्रणम्य, परमानन्दमवाप, पुनः ऋष्यशृङ्गं प्रत्युवाच। शृणु वाल्मीकिना कृतस्य श्रीरामायणस्य बालकाण्डे पञ्चदशं सर्गं। ततः स विज्ञाय क्षणमन्तरं धृतिमुपगम्य, वेदविदं राजानं प्रत्युवाच। 'पुत्रार्थं ते यज्ञं करिष्यामि, अथर्वशिरसि उक्तैः मन्त्रैः, विधिपूर्वकं सम्पादयिष्ये।' ततः स पुत्रकाम्याय यज्ञं आरब्धवान्, तेजस्वी मुनिः विधिपूर्वकं मन्त्रैः हविरग्नौ जुहाव। देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः च, तत्र विधिवत् हविर्भागग्रहणाय समागच्छन्। सर्वे देवा, तत्र समागत्य, लोककर्तारं ब्रह्माणं वाक्यमूचुः— 'भगवन्, त्वया अनुज्ञातः रावणाख्यो राक्षसः स्वबलात् अस्मान् सर्वान् बाधते; तं निग्रहितुं न शक्नुमः। त्वया तस्मै प्रीत्या वरः दत्तः, सदा च सः पूज्यते; तस्मात् यद् यत् सः करोति, सह्यते। स दुःशीलः त्रीन् लोकान् कम्पयति, तान् अवज्ञाय, इन्द्रं च अपमानयितुमिच्छति। स मुनीन्, यक्षान्, गन्धर्वान्, ब्राह्मणान्, असुरांश्च, वरप्रभावात् मदोद्धतः, बाधते। सूर्यः तं न दहति, न च वायुः समीपे वाति; सागरः अपि तं दृष्ट्वा न कम्पते। तस्मात्, भगवन्, तस्मात् भीषणात् राक्षसात् महद्भयं जातम्; तस्य विनाशाय उपायं चिन्तयितुमर्हसि।' एवं देवैः उक्तः ब्रह्मा, विचार्य, उवाच— 'तस्य पापिनः नाशोपायः ज्ञातः।' 'सः गन्धर्वयक्षदेवदानवराक्षसाभ्योऽहमव्ययः' इति मया उक्तम्, अहं च तत् अनुमोदितवान्।