नृपस्याभावे भूमौ न नानाविधाः नटाः नृत्यकाराः दृश्यन्ति, न च समृद्धिं जनयन्ति उत्सवाः सङ्गमाः च। नृपशून्ये देशे व्यापारिणः स्वार्थं न साधयन्ति, न च कथासक्ताः जनाः रम्येषु कथासु हर्षं प्राप्नुवन्ति। नृपशून्ये भूमौ विभूषिताः युवतयः सायंकाले उद्यानेषु क्रीडायै न समागच्छन्ति। नृपशून्ये देशे पुरुषाः शीघ्रयानैः प्रियाभिः सह काननं न गच्छन्ति। नृपशून्ये भूमौ धनाढ्याः कृषिकर्मणि गोरक्षायाम् वा जीवन्तः जनाः द्वारं मुक्त्वा सुरक्षितं न निद्रायन्ते। नृपशून्ये देशे श sixty-वर्षीयाः घंटाभरणयुक्ताः गजाः राजमार्गे न सञ्चरन्ति। नृपशून्ये भूमौ धनुषां तननं निरन्तरं न श्रूयते, न च शराणां विमोचनस्य शब्दः व्यायामस्थले। नृपशून्ये देशे दूरगामी व्यापारीः पुण्यसम्पन्नाः अपि सुरक्षितं मार्गं न याति। नृपशून्ये भूमौ एकाकी तपस्वी आत्मचिन्तनाय मुक्तः न सञ्चरति, न च ऋषिः सायं गृहं प्रतिनिवर्तते। नृपशून्ये भूमौ सुरक्षा च कल्याणं च न वर्तेते, न च सेना शत्रून् युद्धे निवारयति। नृपशून्ये देशे पुरुषाः शीघ्रं न समागच्छन्ति, शोभायुक्तैः अश्वैः रथैः च सुसज्जिताः। नृपशून्ये भूमौ शास्त्रकुशलाः जनाः वनानि वा उपवनानि वा समृद्धाः न तिष्ठन्ति। नृपशून्ये देशे विनीताः जनाः देवपूजायै पुष्पाणि मधूनि नैव नैव समर्पयन्ति। नृपशून्ये भूमौ राजकुमाराः चन्दनागुरु-गन्धैः अलङ्कृताः वसन्तकाले वृक्षाः इव न शोभन्ते। जलरहिताः नद्यः, तृणरहिताः वनानि, गोपालरहिताः गाः यथा, तथा नृपशून्यं राज्यं। रथस्य ध्वजः चिन्हं, अग्नेः धूमः चिन्हं; तत्र नृपः अस्माकं ध्वजः, यः अस्मात् दिव्यत्वं प्राप्तवान्। नृपशून्ये भूमौ कस्यापि किमपि नास्ति; मत्स्यवत् जनाः परस्परं निरन्तरं ग्रसन्ति। सीमालङ्घिनः, नास्तिकाः, संशयपूर्णाः अपि जनाः राजदण्डेन पीडिताः अनुशास्यन्ते। यथा शरीरस्य दृष्टिः सदा प्रवर्तते, तथा नृपः राज्यस्य सत्यम् धर्मः च। नृपः सत्यम् धर्मः च; नृपः कुलपरम्परा; नृपः जनानां माता पिता च; नृपः पुरुषाणां हितकरः। यमः, कुबेरः, इन्द्रः, महाबलः वरुणः अपि उत्तम-नृपस्य उत्तमाचार्येन अतिरिच्यन्ते। नृपशून्ये भूमौ संसारः तमसि मग्नः स्यात्, न च किमपि ज्ञायेत, यदि नृपः शुभाशुभं न विवेचयेत। महा-नृपस्य जीवने सर्वे वयं केवलं भवतः आज्ञां अनुसरामः, यथा समुद्रः स्वसीमायाम् स्थितः। अतः द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचारं दृष्ट्वा, एष राज्यं नृपशून्यं वनमिव; दानशीलः इक्ष्वाकुनन्दनः अत्र राज्ये अभिषिक्तव्यः। ततः श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः श्राव्यः। तेषां वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः सर्वान् मित्राणि मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च उद्दिश्य इदं उवाच। "यतः भरतः सम्यक् मातामहस्य नगरे राजभवने भ्राता शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति। तौ वीरौ भ्रातरौ शीघ्रगमिनः दूताः शीघ्रयन्त्रयुक्तैः अश्वैः आनयन्तु; किमर्थं विलम्बः?" तदाऽस्मिन्नेव सर्वे वसिष्ठं ऊचुः, "गच्छन्तु दूताः।" तेषां वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः पुनः उवाच—"आगच्छत सिद्धार्थ, विजय, जयन्त, अशोक, नन्दन; शृणुत, अहं कार्यं वक्ष्यामि। शीघ्रं नगरे राजभवने शीघ्रतमैः अश्वैः शोकं विहाय गच्छत; भरताय मम वचनं वदत। 'पुरोहितः मन्त्रिणः च सर्वे ते त्वां अभिवादयन्ति; शीघ्रम् आगच्छ; अतिसत्वरं कार्यं त्वां प्रतीक्षते।' परं न वदत, रामः वनवासं गतः, न च पितुः निधनं; केवलं रघुकुलस्य आह्वानं सूचयत। शीघ्रं उत्तमवस्त्राणि दिव्याभरणानि राज्ञः भरतस्य च गृह्य गच्छत।" ततः दूताः यात्रायोग्यं भोजनं भुक्त्वा स्वगृहं प्रत्यगच्छन्, केकयायाः प्रस्थानाय स्वीकृत्य अश्वान् आरोहयन्। ततः प्रस्थानकर्म कृत्वा शेषकार्यं समाप्य, वसिष्ठेन अनुमोदिताः दूताः शीघ्रं प्रस्थिताः। ते पश्चिमतटे दीर्घस्य अपरटालस्य उत्तरदिशं गत्वा, मध्येन मालिनीं नदीं तीर्त्वा। हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा पश्चिमदिशं गत्वा पाञालदेशं प्राप्ताः, कुरुजाङ्गलं च अतीत्य। पूर्णानि सरांसि नद्यः च निर्मलजलानि दृष्ट्वा, दूताः कार्यनिष्ठाः शीघ्रं प्रस्थिताः। ततः शीघ्रं शुद्धां दिव्यां शरदण्डां नदीं प्राप्ताः, यत्र विविधपक्षिणः जनसमूहः च सन्निहितः।