राज्ये राज्ञा विना, महायज्ञेषु धनाढ्यब्राह्मणाः योग्येषु पात्रेषु विपुलं दानं न वितरन्ति। तत्र नाटकाश्च नर्तकाः च बहवः न दृश्यन्ते, न च उत्सवाः समृद्धिं जनयन्ति। व्यवसायिनः अपि तत्र स्वकार्याणि न साधयन्ति, न च कथा-प्रियाः रम्याः कथाः श्रुत्वा हर्षयन्ति। सुषोभिताः कन्याः च सायं क्रीडायै उद्यानानि न गच्छन्ति। पुरुषाः च शीघ्रयानैः प्रियया सह वनं न यान्ति। कृषिवल्लभाः धनाढ्याः च द्वारं उद्घाट्य सुरक्षितं निद्रां न कुर्वन्ति। गजेन्द्राः च घंटाभूषणैः युक्ताः षष्टिवर्षे राजमार्गे न सञ्चरन्ति। तत्र धनुषां सततं स्वरं न शृण्वन्ति, न च शराणां निष्क्रमणं व्यायामभूमौ। व्यापारी दूरं गच्छन्ति अपि च, मार्गे सुरक्षितं न यान्ति, पुण्यसम्पन्नाः सन्ति चेदपि। एकाकी तपस्वी आत्मन्येव चिन्तयन् मुक्तः न विचरति, न च ऋषिः सायं गृहम् आगच्छति। तत्र न सुरक्षा न च कल्याणं, न च सेना शत्रून् युद्धे तिष्ठति। पुरुषाः च शीघ्रं न समागच्छन्ति, उत्तमाश्व-रथैः सुशोभिताः। शास्त्रविदः जनाः वनग्रामेषु न समृद्धिं उपभवन्ति। शास्त्रनिष्ठाः जनाः पुष्पाणि, मिष्टान्नानि, देवपूजायै न निर्मन्ति। राजपुत्राः च चन्दन-अगारु-गन्धैः अलङ्कृताः वसन्तवृक्षवत् न शोभन्ति। यथा जलरहिताः नद्यः, तृणरहितानि वनानि, गोपालयविहीनाः गावः, तथा राज्ञा विना राज्यं। रथस्य ध्वजः चिह्नम्, अग्नेः धूमः चिह्नम्; तत्र राज्ञः ध्वजः अस्माकं, सः इह दिव्यत्वं प्राप्तः। राज्ये राज्ञा विना, कस्यापि किमपि नास्ति; मत्स्यानां यथा, जनाः परस्परं निरन्तरं भक्षयन्ति। सीमालङ्घनाः, नास्तिकाः, संशययुक्ताः अपि, राजदण्डेन पीडिताः, व्यवस्थिताः भवन्ति। यथा शरीरस्य दृष्टिः सर्वदा कार्यं करोति, तथा राज्यस्य सत्यं धर्मं च राजा। राजा एव सत्यं धर्मं च, राजा कुलपरम्परा, राजा माता पिता च, राजा पुरुषाणां हितकरः। यमः, कुबेरः, इन्द्रः, बलवान् वरुणः च, उत्तमराज्ञा सत्कर्मणा अतिवर्तन्ति। यदि राजा न भवेत्, इदं जगत् तमसि मग्नं, किमपि न ज्ञायते, सत्-असत् विवेकः न स्यात्। महराज्ञः जीवति यावत्, वयं सर्वे केवलं तव आज्ञां अनुसरामः, यथा समुद्रः सीमायाम् स्थितः। अतः, द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचारं दृष्ट्वा, राज्यं राज्ञा विना वनवत्; उदारः इक्ष्वाकुनन्दनः अत्र राजा अभिषिक्तव्यः। अथ वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, अष्टषष्टितमोऽध्यायः श्रूयताम्। तत् वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः सर्वान् मित्राणि मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च सम्बोधितवान्। तत्र उवाच— "भरतः सौम्यः मातुलस्य नगरे, राजमहले, भ्राता शत्रुघ्नेन सह सुखमास्ते। तौ वीरौ भ्रातरौ शीघ्रदूतैः शीघ्राश्वैः आनयित्वा, विलम्बः किम्?" ततः सर्वे वसिष्ठं ऊचुः—"गच्छन्तु ते।" तेषां वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठः पुनः उवाच—"सिद्धार्थ, विजय, जयन्त, अशोक, नन्दन—सर्वे शृण्वन्तु, कार्यं वक्ष्यामि।" "यूयं शीघ्रं नगरे राजमहले च शीघ्रतमैः अश्वैः गच्छत, शोकं त्यज्य, भरताय मम वचनं ब्रूयात्—'पुरोहितः मन्त्रिणः च सर्वे तव कुशलं वदन्ति। त्वं शीघ्रं प्रयातुम् अर्हसि, कार्यं त्वां प्रतीक्षते।' किंतु न ब्रूयात् रामः वनं गतः, न च पितुः निधनं; केवलं रघुकुलगृहं आह्वानं वदन्तु।" "राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि पटवस्त्राणि भूषणानि च गृहीत्वा शीघ्रं गच्छत।" ततः यात्रायोग्यं भोजनं भुक्त्वा, दूताः स्वगृहं गत्वा, केकयायात्रायै सम्प्रयुक्ताः, अनुमोदितैः अश्वैः आरोहन्ति। ततः प्रयाणकर्म कृत्वा, शेषकार्यं सम्पाद्य, वसिष्ठस्य अनुमतिः लब्ध्वा, दूताः शीघ्रं प्रस्थिताः। ते उत्तरदिशं दीर्घापराटालायाः पश्चिमतटे गत्वा, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा। हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा, पश्चिमदिशं गत्वा, पञ्चालदेशं प्राप्ताः, कुरुजाङ्गलं च पारिताः। शुद्धोदकयुक्तानि सरांसि नद्यः च दृष्ट्वा, दूताः कार्यनिष्ठाः शीघ्रं गच्छन्ति।