राज्ये राज्ञा विना, गम्भीरनिनादः मेघोऽपि दिव्यं वारि भूमौ न वर्षति। तत्र न कर्षकाः बीजानि क्षिपन्ति, न च पुत्रः पितरं शृणोति, न भार्या पतिं पालयति। तत्र न धनं लभ्यते, न भार्या विद्यते; यत्रैवं विक्षोभः, कथं सत्यम् अस्ति? राज्ये राज्ञा विना, न पुरुषाः सभागृहाणि निर्मन्ति, न हृष्टाः रम्याणि उद्यानानि वा पुण्यगृहाणि कुर्वन्ति। तत्र द्विजाः यज्ञनिष्ठाः दमसंयमिताः दृढव्रताः च यजनं न कुर्वन्ति। तत्र महायज्ञेषु धनाढ्याः ब्राह्मणाः पात्रेभ्यः बहुदानेन न तुष्यन्ति। तत्र नाट्यकाः नृत्यकाः च न दृश्यन्ते, न उत्सवाः समृद्धिं जनयन्ति। तत्र व्यापरिणः स्वार्थं न साधयन्ति, न च कथारसज्ञाः रम्यकथासु हृष्यन्ति। तत्र अलङ्कृताः कन्याः उद्यानानि गत्वा सायं क्रीडायां न संमिलन्ति। तत्र पुरुषाः शीघ्रयानैः प्रियतमा समन्विताः काननानि न यान्ति। तत्र धनिनः कृषिवृत्त्याः पशुपालकाः च द्वाराणि उद्घाट्य न स्वपन्ति। तत्र षष्टिवर्षीयाः शृङ्गारयुक्तगजाः राजमार्गे न सञ्चरन्ति। तत्र धनुषां निनादः न श्रूयते, न च शराणां विसर्जनध्वनिः व्यायामभूमौ। तत्र व्यापारी ये दूरं यान्ति, ते मार्गे सुरक्षिताः न सन्ति, यद्यपि पुण्यसम्पन्नाः स्युः। तत्र एकाकी तपस्वी स्वात्मनि स्थित्वा निर्भयः न विचरति, न मुनिः सायं गृहं प्रतिपद्यते। तत्र न सुरक्षा न च कल्याणं दृश्यते, न च सेना रिपून् युद्धे तिष्ठति। तत्र पुरुषाः शीघ्रं न समायान्ति, न च शोभनैः अश्वैः रथैः भूषिताः। तत्र शास्त्रकुशलाः पुरुषाः वनेषु वा उपवनेषु वा न संपद्यन्ते। तत्र विनीताः जनाः देवपूजायै माल्यं मधुरं नैव बलिं च कुर्वन्ति। तत्र राजपुत्राः चन्दनागुरुगन्धानुलेपनैः अलङ्कृताः वसन्ते वृक्षवत् न शोभन्ते। जलहीनाः नद्यः, तृणहीनानि वनानि, गोपालरहिताः गावः यथा, तथा राज्यं राज्ञा विना। यथा ध्वजः रथस्य चिह्नं, धूमः अग्नेः चिह्नं, एवं राजा अस्माकं ध्वजः, अत्रैव दिव्यत्वं प्राप्तः। राज्ये राज्ञा विना कस्यापि किमपि नास्ति; मत्स्यानिव, नराः परस्परं भक्षयन्ति। ये मर्यादालङ्घिनः, नास्तिकाः, संशययुक्ताः च, तेऽपि राजदण्डेन संयम्यन्ते। यथा नेत्रं सदा शरीरस्य कार्यं करोति, तथा राजा सत्यधर्मयोः मूलं। राजा एव सत्यं धर्मः, राजा एव कुलपरम्परा, राजा एव माता पिता च, राजा एव पुरुषाणां हितकरः। यमः कुबेरः इन्द्रः महाबलः वरुणः च, एते सर्वे महात्मना राज्ञा सदाचारात् अतिक्रान्ताः। राजा विना इयं पृथ्वी अन्धकारमयी स्यात्, किञ्चित् अपि न ज्ञायेत, यदि राजा शुभाशुभयोः विवेकं न कुर्यात्। यावत् महात्मा राजा जीवति, तावत् वयं सर्वे केवलं भवतः शासनं पालयामः, यथा सागरः स्वमर्यादां नातिक्रामति। अतः, द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं आचरणं दृष्ट्वा, राज्यं राज्ञा विना अरण्यवत् जातम्; दानशीलः इक्ष्वाकुवंशजः कुमारः अत्र त्वया अभिषेचनीयः इति। एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे अष्टषष्टितमोऽध्यायः श्रोतव्यः। तेषां वचः श्रुत्वा, वसिष्ठः सर्वान् मित्राणि मन्त्रिणः ब्राह्मणांश्च सम्बोधितवान्—"यतः भरतः स्वजनके नगर्यां, राजगृहे, भ्रात्रा शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति, तस्मात् शीघ्रगामिनः दूताः त्वरया गच्छन्तु, तौ वीर्यवन्तौ भ्रातरौ आनयन्तु—किं विलम्ब्यते?" इति। तेषां वचः श्रुत्वा सर्वे वसिष्ठमूचुः—"गच्छन्तु ते" इति। तदनन्तरं वसिष्ठः पुनरुवाच—"आगच्छन्तु सिद्धार्थो विजयः जयन्तः अशोकः नन्दनः च, शृणुत, कर्तव्यं वक्ष्यामि। शीघ्रगमैरश्वैः नगरं राजगृहं च गच्छत, शोकं विहाय, मम वचनेन भरतम् इदं वदत—'पुरोहितः सर्वे च मन्त्रिणः त्वां कुशलम् अभिवादयन्ति। त्वं शीघ्रं प्रयातुम् अर्हसि, त्वदीयं कार्यम् अतीव द्रुतम्' इति। न तु भरताय रामस्य वनगमनं, न पितुः निधनं वदेत; केवलं रघुकुलगृहं त्वां आह्वयति इति निवेदयेत। शीघ्रं राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि शुभवस्त्राणि भूषणानि च गृहीत्वा गच्छत।