शोकेन परिप्लुताः सर्वे तस्य राज्ञः पुत्रशोकाभिभूतस्य निधनानन्तरं, शतमिव वर्षाणां दीर्घां दुःखपूर्णां तामेकां रजनीं यथाकथञ्चित् यापयामासुः। स महात्मा राजा स्वर्गं गतः, रामः वनं शरणं गतवान्, बलवान् लक्ष्मणश्च तेन सह वनं प्रविष्टः। भरतश्च शत्रुघ्नश्च, महातपस्विनौ, मातामहस्य राजगृहे केकयदेशे सुखेन वसतः। अथ सर्वे मन्त्रिणः प्रजाश्चोचुः—"अद्यैव कश्चित् इक्ष्वाकुवंशजः अस्मिन्नेव राज्ये राजा स्थाप्यताम्, न हि नृपविहीनं राज्यं विनश्येत्।" यत्र न राजा, तत्र मेघोऽपि घनघोषः सन् दिव्यं वारि न वर्षयति। न च तत्र बीजान्यप्यवप्यन्ति, न पुत्रः पितरं शृणोति, न भार्या पतिं सेवते। तत्र न वित्तं न पत्नी, न च धर्मः, यत्र अव्यवस्था। न च तत्र सभाः निर्मीयन्ते, न उद्यानानि, न पुण्यगृहाणि। न च तत्र द्विजातयः संयता यज्ञान् कुर्वन्ति। न च तत्र धनिनः विप्राः महादानेन यथार्हं ददति। न च तत्र नटवदिता दृश्यन्ते, न उत्सवाः, न सम्पद्वृद्धिः। न च तत्र व्यापारी स्वार्थं साधयन्ति, न कथा श्रवणप्रियाः सुखं लभन्ते। न च तत्र सुश्रिता युवतयः सायंकाले कानने क्रीडन्ति। न च तत्र शीघ्रयानैः प्रियाभिः सहिताः वनं यान्ति नराः। न च तत्र कृषिवलाः पशुपालाः वा धनिनश्च मुक्तद्वाराः सुखेन शेरते। न च तत्र मत्तगजाः शोभायुक्ताः राजमार्गे विचरन्ति। न च तत्र धनुषां निर्घोषः, न बाणानां शब्दः व्यायामस्थले। न च तत्र दूरगामिनः व्यापारीणां पन्थाः सुरक्षितः, यद्यपि पुण्यश्चिताः स्युः। न च तत्र एकाकी तपस्वी स्वच्छन्दं विचरति, न मुनिः सायं गृहं प्रतिनिवर्तते। न च तत्र रक्षणं, न च सेनायाः रिपुषु स्थितिः। न च तत्र सुवर्णयुक्तैः अश्वैः रथैश्च भूषिताः जनाः शीघ्रं संमिलन्ति। न च तत्र शास्त्रविदः वनग्रामेषु सुखिनः स्थास्यन्ति। न च तत्र नियताः जनाः देवपूजायै पुष्पाणि मधूनि नैव वेदन्यं प्रकल्पयन्ति। न च तत्र राजपुत्राः चन्दनागुरुधूपैः सुगन्धिताः वसन्तकाले वृक्षवत् शोभन्ते। यथा निर्झराश्च जलहीनाः, वनानि तृणहीनानि, गावश्च गोपालरहिताः, एवं राज्यं नृपवर्जितम्। रथस्य ध्वजः चिह्नं, वह्नेः धूमः, एवं नृपः अस्माकं ध्वजः, सः स्वर्गं गतः। नृपविहीने राज्ये कस्यचित्किमपि नास्ति; मत्स्यानां यथा, पुरुषाः परस्परं ग्रसन्ति। सीमालङ्घिनः, नास्तिकाः, संशययुक्ताश्च अपि, राजदण्डेन निगृह्यन्ते। यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यं कार्यं करोति, एवं राजा धर्मस्य सत्यस्य च कारणम्। राजा एव सत्यं धर्मः, राजा कुलस्य प्रतिष्ठा, स एव माता पिता च, स एव पुरुषाणां हितकारी। यमं कुबेरं देवेन्द्रं महाबलिनं वरुणं च, सदाचारयुक्तः राजा अत्येत्य तिष्ठति। यद्यपि राजा न स्यात्, इदं जगत् तमसि निमग्नं स्यात्, किमपि न ज्ञायेत, न हि राजा भद्रं पापं वा विवेचयति। यावत् महाराजः जीवति, तावत् वयं सर्वे तवाज्ञामेव पालयामः, यथा समुद्रः स्वसीमाम्। अतः, द्विजोत्तम, अस्माकं आचरणं दृष्ट्वा, राज्यं नृपवर्जितमिव, दानशीलः इक्ष्वाकुनन्दनः अत्र राजा अभिषेचनीयः। एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः। एवं वाक्यं श्रुत्वा वसिष्ठः सर्वान् मित्रमन्त्रिणो ब्राह्मणांश्च सम्बोधितवान्—"यतः भरतः शत्रुघ्नश्च मातामहस्य नगरे राजगृहे सुखेन वसतः, तस्मात् शीघ्रगामिनः दूताः त्वरया शीघ्रश्वैः तौ वीर्यवन्तौ भ्रातरौ आनयन्तु, किमर्थं विलम्ब्यते?" ते सर्वे वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा, "गच्छन्तु ते" इति अभ्यनुजानन्। ततः वसिष्ठः पुनरुवाच—"आगच्छन्तु सिद्धार्थः विजयः जयन्तः अशोकः नन्दनश्च। शृणुत, यत्कर्तव्यं तद्वक्ष्यामि।