अथ तस्मिन्नेव काले, पुरुषा नार्यश्च समवेत्य गणशः भरतस्य मातरं निन्दन्तः समुपविविशुः। नगरं च, राज्ञः वियोगेन शोकसन्तप्तं, न कञ्चिदपि आश्वासं प्राप्नोत्। अयोध्या या तदा विलापैः पूर्णा, शोकविह्वला, अश्रुपूरितलोचना जनैः सहिताऽभूत्, सा रजनीमनन्दिनी व्यतीयाय। प्रभाते तु, आदित्ये समुत्थिते, राजर्षयः द्विजातयश्च सर्वे समागत्य मन्त्रिसदनं जग्मुः। तत्र मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, तथा यशस्वी जाबालिः उपस्थिताः। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिभिः सह पृथक् पृथक् वाक्यानि ब्रुवाणाः, सर्वे वसिष्ठं राजपुरोहितं श्रेष्ठतमं प्रति प्रेक्षन्तः स्थिताः। ते तं वसिष्ठं समुपस्थाय, दुःखेन दीना इदं वचोऽब्रुवन्— “याऽयं रात्रिः शतसंख्यायाः वर्षाणामिव दीर्घा दुःखेन वयमुपविष्टाः, सा गता, यतः राजा पुत्रशोकाभिभूतः स्वर्गं गतः। महान् राजा दिवंगतः, रामोऽरण्यं गतः, वीर्यवान् लक्ष्मणश्च राममुपागतः। भरतः शत्रुघ्नश्च तपस्विनौ केकयेषु, मातामहस्य राजमहति सुखे च निवसतः। अद्यैव इक्ष्वाकुवंशात् कश्चिदत्र राजा विधीयताम्। न हि अस्माकं राज्यं राजाविहीनं नश्येत्। राजाविहीने हि देशे, मेघोऽपि घनघोषं कुर्वन्नपि दिव्यं जलं न वर्षति। न तत्र बीजानि क्षिप्यन्ते, न पुत्रः पितरं शृणोति, न भार्या पतिं पश्यति। न वित्तमस्ति, न भार्या, न धर्मः, न सत्यं; सर्वत्र क्षोभ एव दृश्यते। राज्ये राजाविहीने, न सभाः निर्मीयन्ते, न उद्यानानि निर्मीयन्ते, न गृहाणि पवित्राणि भवन्ति। न द्विजातयः स्वाध्यायनिष्ठाः यज्ञान् कुर्वन्ति, न धनाढ्यब्राह्मणाः महादानेन दानानि प्रयच्छन्ति। न तत्र नृत्यगायकाः दृश्यन्ते, न उत्सवाः, न सम्पद्वर्धनसमवायाः। न व्यापारीणां कार्यसिद्धिः, न कथाश्रवणरुचयः सुखानि प्राप्नुवन्ति। राज्ये राजाविहीने, न सुसंस्कृता युवतयः सायं क्रीडायै उपवनं यान्ति। न जनाः शीघ्रवाहनैः प्रियाभिः सह वनं गच्छन्ति। न कृषिवलाः, न धनिनः, निर्भयम् द्वाराणि उद्घाट्य शेरते। न हस्तिनः मणिभूषणैः शोभमानाः षष्टिवयस्काः राजमार्गे विचरन्ति। न धनुषां ज्या शब्दः, न बाणानां निष्क्रमणध्वनिः श्रोतव्यः। न दूरं व्यापारीणः स्वसुखेन मार्गे गच्छन्ति, नापि पुण्यसम्पन्नाः सुरक्षिताः भवन्ति। राज्ये राजाविहीने, एकाकी तपस्वी अपि स्वच्छन्दं न विचरति, न मुनिः सायं गृहं प्रत्यागच्छति। न रक्षणं, न कल्याणं, न च सेनायाः रिपुषु स्थैर्यं दृश्यते। न शोभनैः अश्वैः रथैः भूषिताः जनाः शीघ्रं संगच्छन्ति। न शास्त्रकुशलाः जनाः वने वा उपवने वा समृद्धिं प्राप्नुवन्ति। न शृङ्गारमाल्यं, न मधुरं, न होमद्रव्यं संयतैः जनैः देवपूजायै निर्मीयते। न राजपुत्राः चन्दनागुरुधूपैः अलङ्कृता वसन्ते वृक्षवत् शोभन्ते। यथा जलहीनाः नद्यः, तृणहीनं वनं, गोपालहीनाः गावः, तथा राजाविहीनं राज्यं। रथस्य ध्वजः चिह्नम्, वह्नेः धूमः चिह्नम्; तेषु मध्ये राजा अस्माकं ध्वजः, यः अस्मात् लोकात् दिव्यतां गतः। राजाविहीने राज्ये, कस्यचित् किमपि नास्ति; मत्स्यवत्, पुरुषाः परस्परं भक्षयन्ति। सीमालङ्घिनः, नास्तिकाः, संशययुक्ताश्च अपि, राजदण्डेन नीयमानाः संयम्यन्ते। यथा नेत्रं देहस्य कार्यं करोति, तथा राजा सत्यम् धर्मं च स्थापयति। राजा एव सत्यम्, धर्मः, कुलधर्मः, माता, पिता, पुरुषाणां हितकरः। यमः, कुबेरः, इन्द्रः, बलीयान् वरुणश्च अपि, उत्तमेन आचरणेन राज्ञा अतिक्रान्ताः भवन्ति। राजा यदि न स्यात्, इदं जगत् तमसि निमग्नं स्यात्, न च किञ्चित् ज्ञायेत; राजा एव शुभाशुभविभागकर्ता। यावत् महराजा जीवति, तावत् वयं सर्वे केवलं भवतः आज्ञां पालयामः, यथा समुद्रः स्वसीम्नि तिष्ठति। तस्मात्, द्विजश्रेष्ठ, अस्माकं वृत्तं दृष्ट्वा, इदं राज्यं राजाविहीनं मृत्युमिव प्रपश्यामः; अतः दयालुः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः कुमारः अत्र त्वया अभिषिक्तः भवतु।