यथा सूर्यरहितं नभः, यथा तारागणरहितं रात्रिः, एवं सहसा अस्तं गते सूर्ये दिवा समाप्ता, रात्रिः प्रकटिता। तथा राजपुत्रं विना अन्ये मित्रसमूहाः दाहाय न अनुमन्यन्त; अतः ते राजानं शय्यायां स्थापयन्तः, तस्य अगाधं सत्त्वं चिन्तयन्तः स्थितवन्तः। यथा सूर्यरहितं नभः, यथा तारागणरहितं रात्रिः, तथा सा पुरी महात्मना रहिता, तस्यां मार्गेषु च चत्वरेषु च रुदितकण्ठैः जनसमूहः न दृश्यते स्म। पुरुषाः स्त्रियश्च गणशः संगम्य, भरतस्य मातरं परुषैः वाक्यैः तिरस्कुर्वन्तः, राजनि गतवति, दुःखिताः, न कञ्चन आश्वासं प्राप्नुवन्ति स्म। एषा श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः। अयोध्या नगर्या रुदितध्वनिभिः पूर्णा, शोकविह्वला, अश्रुपूर्णकण्ठैः जनैः सह, सा रात्रिः यापिता। यदा सा रात्रिः व्यतीता, सूर्ये उदिते, तदा राजपुरोहिताः द्विजातयश्च समागत्य मन्त्रिसभां जग्मुः। तत्र मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, श्रीमान् जाबालिश्च उपस्थिताः। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिसहिता, पृथक् पृथक् वदन्तः, सर्वे वसिष्ठं राजपुरोहितश्रेष्ठं प्रति मुखानि चक्रुः। ते ऊचुः—"रात्रिः एषा शतसंवत्सरसमप्रमाणा दुःखेन यापिता, यतः राजा पुत्रशोकाभिभूतः देहं त्यक्तवान्। महाबलः राजा स्वर्गं गतः, रामः वनं गतः, महाबलः लक्ष्मणश्च तेन सह गतः। भरतश्च शत्रुघ्नश्च, महातपस्विनौ, केकयदेशे, मातामहस्य रम्ये राजगृहे वसतः। तस्मात्, अद्यैव इक्ष्वाकुवंशात् कश्चन राजा अभिषिक्तव्यः, न हि अस्माकं राज्यं नृपं विना नश्येत्।" "नृपविहीने देशे, घनः महाशब्दः सन् अपि, दिव्यं वारि न वर्षति। नृपविहीने देशे, मूषितं बीजं न निक्षिप्यते, न च पुत्रः पितरं शृणोति, न च भार्या पतिम्। नृपविहीने देशे, न धनं विद्यते, न भार्या; तत्र विकारसमये सत्यं कथं स्यात्? नृपविहीने देशे, न पुरुषाः सभां निर्मिमीत, न प्रमुदिताः रम्याणि उद्यानानि वा देवगृहाणि च। नृपविहीने देशे, यज्ञनिष्ठाः द्विजाः, आत्मसंयताः, व्रतधारिणः, यज्ञं न कुर्वन्ति। नृपविहीने देशे, महायज्ञेषु, धनाढ्याः ब्राह्मणाः, पात्रेभ्यः न बहुदानानि यच्छन्ति। नृपविहीने देशे, नाटकाः नृत्यकाराश्च न दृश्यन्ते, न च उत्सवाः संमिलन्ति ये समृद्धिं ददाति। नृपविहीने देशे, व्यापारी न स्वार्थं साधयन्ति, न च कथाप्रियाः रम्यकथासु रमन्ते। नृपविहीने देशे, अलंकृता युवतयः सायं क्रीडायै उद्यानानि न यान्ति। नृपविहीने देशे, पुरुषाः शीघ्ररथैः प्रियाभिः सह वनानि न गच्छन्ति। नृपविहीने देशे, धनिनः कृषिवलाः गोपालाश्च, मुक्तद्वाराः न सुरक्षितं निद्रां लभन्ते। नृपविहीने देशे, शाटोपशोभिताः गजेन्द्राः षष्टिवर्षीयाः न राजपथं चरन्ति। नृपविहीने देशे, धनुषां निरन्तरध्वनिः न श्रूयते, न च शराणां विसर्जनशब्दः व्यायामभूमौ। नृपविहीने देशे, देशान्तरगामिनः वणिजः, बहुपुण्यसम्पन्नाः अपि, सुरक्षितं मार्गं न यान्ति। नृपविहीने देशे, एकाकी तपस्वी अपि स्वच्छन्दं न विचरति, न च ऋषिः सायं गृहं प्रतिनिवर्तते। नृपविहीने देशे, न सुरक्षा न च कल्याणं, न च सेना रिपून् युद्धे तिष्ठति। नृपविहीने देशे, पुरुषाः शीघ्रं न संगच्छन्ति, न च शोभनैः अश्वैः रथैश्च अलंकृता दृश्यन्ते। नृपविहीने देशे, शास्त्रविदः पुरुषाः न समृद्धिं प्राप्नुवन्ति, न वनेषु, न चोपवनेषु। नृपविहीने देशे, विनीतैः जनैः देवपूजायै न माल्यं, न मधुरभक्ष्यं, न च नैवेद्यं निपुणतया निर्मीयते। नृपविहीने देशे, राजपुत्राः न शोभन्ते, चन्दनागुरुधूपगन्धैः अलंकृताः, वसन्ते वृक्षवत्। यथा जलरहिताः नद्यः, तृणरहितानि काननानि, गोपालरहिताः गावः, तथा नृपविहीनं राज्यं। रथस्य ध्वजः चिह्नं, वह्नेः धूमः चिह्नं; एवं अस्माकं मध्ये राजा एव ध्वजः, सः अत्र दिव्यत्वं प्राप्तवान्। नृपविहीने देशे, कस्यचित् किमपि नास्ति; यथा मत्स्याः, तथा पुरुषाः परस्परं भक्षयन्ति। ये च सीमालंघनशीलाः, नास्तिकाः, संशयपूर्णाश्च, तानपि राजदण्डेन निगृह्णाति। यथा दृष्टिः सदा शरीरस्य कर्त्री, तथा राजा सत्यधर्मयोः मूलम्। राजा एव सत्यं धर्मश्च, राजा एव कुलपरंपरा, राजा माता च पिता च, राजा पुरुषाणां हितकारकः। यमः, कुबेरः, इन्द्रः, महाबलः वरुणश्च अपि, धर्मेण वर्तमानेन नृपतेः महात्मनः आचरणेन अतीत्य गच्छन्ति।