अयोध्या नगरी, महात्मना राज्ञा हीना, तारा-रहितया रात्रिवद्, पतिहीनया स्त्रीव, न शोभते स्म। नगरवासिनः अश्रुपरिप्लुताः, गृहकुलस्त्रियः “हन्त” इति क्रोशन्त्यः, रिक्तचत्वरगृहयुत्ता सा पुरी यथापूर्वं न विराजते स्म। सा नगरी सूर्यहीनं नभः, तारागणरहितां रात्रिं च इव, सूर्यास्तसमये दिवा समाप्तायां, रात्रिरिव समुत्पन्ना बभूव। राजपुत्रं विना, संनिहितमित्रगणः च दाहकर्मणि न अनुमन्यन्त; अतः ते राजानं शय्यायां स्थापयित्वा, तस्य अगाधां स्थितिं चिन्तयन्तः तस्थुः। सा पुरी, सूर्यहीनं नभः, तारागणरहितां रात्रिं च इव, महात्मना हीना, न शोभते स्म; मार्गेषु चत्वरेषु च अश्रुपरिप्लुतकण्ठानां जनानां समूहाः न दृष्टाः। पुरुषास्त्रियश्च समूहशः संगम्य, भरतस्य मातरं निन्दन्तः, राजविहीना नगरे दुःखिता, न चान्तः सुखं प्राप्नुवन्। एवं दुःखसंकुला अयोध्या, क्रन्दनपूरिता, हर्षशून्या, अश्रुपूरितकण्ठा, तां रात्रिं यापयामास। रात्र्यतीते, उदिते च सूर्ये, राजपुरोहिताः द्विजातयश्च समागम्य मन्त्रिसदनं जग्मुः। तत्र मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, श्रीमान् जाबालिश्च उपविष्टाः। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिभिः सह पृथग्-पृथग् भाषमाणाः, वसिष्ठं श्रेष्ठं राजपुरोहितं अभिमुखाः अभवन्। ते ऊचुः—“शोकसंप्लुताः वयं, शतसंवत्सरायता इयं रात्रिः यथा, दुःखेन व्यतीता, यतः राजा पुत्रशोकाभिभूतः प्रेत्य गतः। महाराजः स्वर्गं गतः, रामः वनं गतः, महाबलः लक्ष्मणश्च रामेण सह गतः। भरतः शत्रुघ्नश्च, महातपस्विनौ, केकयेषु, मातामहस्य राजगृहे रमणीयस्थले स्थितौ। अद्यैव अस्मिन् इक्ष्वाकुवंश्यः कश्चित् राजा स्थाप्यतां, यतः अस्माकं राज्यं नृपहीनं न विनश्येत्। नृपहीने देशे, जलदः महाशब्दः सन् अपि, दिव्यम् अम्बु भूमौ न वर्षति। नृपहीने देशे, बीजानि न विक्षिप्यन्ते, न पुत्रः पितरं शृणोति, न भार्या पतिं। नृपहीने देशे, न धनं, न भार्या, तत्र अयुक्ते, कथं सत्यम् अस्ति? नृपहीने देशे, न नराः सभां निर्मिमीत, न प्रमुदिता रम्याणि उद्यानानि वा पुण्यगृहाणि कुर्वन्ति। नृपहीने देशे, यज्ञनिष्ठाः द्विजातयः, स्वाध्यायव्रतसंयताः, न यजन्ति। नृपहीने देशे, महायज्ञेषु, धनाढ्याः ब्राह्मणाः, पात्रेभ्यः महादानानि न ददति। नृपहीने देशे, नाटका नृत्यकाः न दृश्यन्ते, न उत्सवाः न च संमिलनानि सन्ति यैः समृद्धिः लभ्यते। नृपहीने देशे, व्यवसायिनः न स्वार्थं साधयन्ति, न कथाप्रियाः रम्यकथासु रमन्ते। नृपहीने देशे, अलङ्कृता युवतयः न उद्यानानि गत्वा संध्याकाले क्रीडन्ति। नृपहीने देशे, नराः शीघ्रयानैः वनं न गच्छन्ति, प्रियाभिः सह। नृपहीने देशे, धनिनः कृषिगोरक्षजीविनश्च, मुक्तद्वाराः स्वगृहेषु न शेरते। नृपहीने देशे, शाटिकाभरणयुताः गजेन्द्राः षष्टिवर्षीयाः राजमार्गे न चरन्ति। नृपहीने देशे, धनुषां निर्घोषः न श्रूयते, न च शराणां विसर्जनध्वनिः व्यायामशालासु। नृपहीने देशे, देशान्तरगामिनः वणिजः, पुण्यसम्पन्नाः अपि, निर्भयम् मार्गे न यान्ति। नृपहीने देशे, एकाकी तपस्वी अपि, आत्मन्यवलोकयन्, स्वच्छन्दं न विचरति, न च मुनिः सायं गृहं प्रतिनिवर्तते। नृपहीने देशे, न सुरक्षा न च कल्याणं, न सेनाऽपि शत्रुषु युद्धे स्थितुं शक्नोति। नृपहीने देशे, नराः न शीघ्रं संह्रियन्ते, शोभनैः अश्वैर्युक्तैः रथैश्च भूषिताः। नृपहीने देशे, शास्त्रकुशलाः नराः न वनानि वा उपवनेषु वा समृद्धिं प्राप्नुवन्ति। नृपहीने देशे, विनीतैः जनैः देवपूजायै माल्य-मधुर-नैवेद्यादीनि न निर्मीयन्ते। नृपहीने देशे, राजपुत्राः, चन्दनागुरुधूपगन्धैः अलङ्कृता वसन्ते तरव इव, न शोभन्ते। यथा जलरहिताः नद्यः, तृणरहितानि काननानि, गोपारहिताः गावः, एवं नृपहीनं राज्यं। रथस्य ध्वजः चिह्नम्, वह्नेः धूमः चिह्नम्; तेषु, राजा अस्माकं ध्वजः, यः अस्मात् दिव्यत्वं प्राप्तवान्। नृपहीने देशे, कस्यचिदपि किमपि नास्ति; मत्स्यानां यथा, नराः परस्परं भक्षयन्ति। ये च मर्यादाभ्रष्टाः, नास्तिकाः, संशयपूर्णाश्च, तेऽपि राजदण्डेन पीडिताः संयन्ति। यथा दृष्टिः शरीरस्य सदा कार्यं करोति, तथा राजा राज्यस्य सत्यम् धर्मं च कारणम्। एवं सन्तः ब्राह्मणाः मन्त्रिणश्च, वसिष्ठं पुरोहितं अभ्युपेत्य, राज्यं नृपहीनं इति चिन्तयन्तः, इक्ष्वाकुवंशे कस्यचित् अभिषेकाय उपायं विचिन्तयामासुः। एषा श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे सप्तषष्टितमोऽध्यायः।