राजा दशरथः मन्त्रिभिः संयोजितः तैलद्रोणे शयितः आसीत्। तं मृतं ज्ञात्वा स्त्रियः उच्चैः विलपन्त्यः शोकसन्तप्ताः विलपितुम् आरभन्त। ताः दुःखेन व्याकुलाः बाहून् उच्चालयन्त्यः अश्रुपूर्णमुख्यः विषण्णाः विलपन्त्यः, महाशोकदुःखेन संतप्ताः तं राजानम् अनुव्यञ्जयन्। “हाहा महा-राजन्! रामरहिताः सत्यवचनप्रियः सत्यनिष्ठः त्वया त्यक्ताः किमर्थम्?” इति विलपन्त्यः तं अभ्यनुशोचन्। “कैकेय्याः दुष्टभावेन राघवात् पृथक् कृताः, वयं विधवाः पतिहन्त्रियाः समीपे कथम् जीवेम?” इति च ताः दुःखेन व्याकुलाः आचख्युः। सर्वदा अस्माकं रक्षिता तव च, स्वधर्मनिष्ठः प्रभुश्च स राजा रामः दीप्तिमान् वनं गतः, राज्यवैभवम् उपेक्ष्य। त्वया तेन च शूरेण रहिता, कैकेय्याः कलंकिताः, दुःखसंतप्ताः वयं कथं स्थास्यामः? यया राजा, रामः, महाबलः लक्ष्मणः, सीता च त्यक्ता—सैव अन्यं कं न त्यजेत्? अश्रुपूरिताः, महाशोकसमाकुलाः, राघवस्य कुलस्त्रियः तत्र सन्तप्ताः, सुखहीनाः, व्यथिताः अभवन्। अयोध्या अपि, महा-राजरहितः, न तारा-रहितरात्रिः, पतिरहितस्त्रीवद् दीप्तिम् न प्राप्नोत्। अश्रुपूरितजनसमूहः, “हाहा!” इति विलपन्त्यः स्त्रियः, रिक्तचत्वरगृहाणि, नगरी पूर्ववत् न शोभते। सूर्यरहितं नभः, तारा-रहितं रात्रिः, सूर्यास्ते समागते दिवा समाप्ता रात्रिः आगच्छति। पुत्रं विना, मित्रसमूहः दाहे न अनुमन्यते, अतः तं राजानम् शय्यायां स्थापयित्वा, तस्य अगम्यगम्भीर्यं चिन्तयन्तः स्थिताः। सूर्यरहितं नभः, तारा-रहितं रात्रिः, नगरी महात्मानं विना शोभां न प्राप्नोत्, अश्रुपूर्णकण्ठैः जनैः चत्वरपथेषु न सन्दृश्यन्ते। पुरुषाः स्त्रियः च समूहैः संगम्य, भरतजननीं निन्दन्तः, नगर्यां राजानं विना दुःखसंतप्ताः, सुखं न लभन्ते। एषा अयोध्याकाण्डस्य सप्तषष्टितमः सर्गः श्रीवाल्मीकि-रामायणे। अयोध्या दुःखपूर्णक्रन्दनैः, अश्रुपूरितजनैः, सुखहीना सा रात्रिं याययामास। रात्रिः याते, सूर्ये उदिते, राजपुरोहिताः द्विजातयः च सभायां समागम्य, मन्त्रिभिः सह, वसिष्ठं पुरोहितश्रेष्ठं अभिमुखीभूताः विवदन्तः स्थिताः। “रात्रिः शतवर्षसमाः दुःखेन याता, राजा पुत्रशोकात् निधनं प्राप्तः। महा-राजः स्वर्गं गतः, रामः वनं गतः, महाबलः लक्ष्मणः अपि रामसह वनं गतः। भरतः शत्रुघ्नः च महातपस्विनौ केकयेषु, मातामहस्य सुखसदने स्थिता। इक्ष्वाकुवंशात् कश्चिद् आज्ञाप्यः राजा इह अधुना स्थाप्यः, न हि राज्यं अनधिपतिः विनश्येत्।” राज्ये अनधिपतौ, मेघः महाशब्दः अपि दिव्यं वारि न वर्षति। राज्ये अनधिपतौ, बीजपुष्टिः न क्रियते, पुत्रः पितरं न अनुशृणोति, पत्नी पतिं न अनुयाति। राज्ये अनधिपतौ, न धनं न पत्नी, तत्र असम्यक् स्थिते सत्यं कथं भवेत्? राज्ये अनधिपतौ, न सभा निर्मीयते, न हृष्टाः उद्यानानि रम्यगृहाणि च निर्मन्ति। राज्ये अनधिपतौ, द्विजातयः यज्ञनिष्ठाः, संयताः, व्रतस्थाः, यज्ञकर्म न कुर्वन्ति। राज्ये अनधिपतौ, महायज्ञे, धनाढ्यः ब्राह्मणः, पात्रेभ्यः दानानि न ददाति। राज्ये अनधिपतौ, नाट्यनर्तकाः न दृश्यन्ते, न उत्सवाः, न समृद्धिसंपन्नाः संगमाः। राज्ये अनधिपतौ, व्यापारी लक्ष्यं न प्राप्नोति, कथासक्तः रम्यकथासु न हृष्यति। राज्ये अनधिपतौ, भूषणयुक्ताः कन्याः उद्यानेषु सायं न क्रीडन्ति। राज्ये अनधिपतौ, पुरुषाः प्रियया सह शीघ्रवाहनैः वनेषु न गच्छन्ति। राज्ये अनधिपतौ, धनाढ्यः कृषिवलः पशुपालः च, द्वारं मुक्त्वा सुरक्षितः न शयते। राज्ये अनधिपतौ, शुण्डाभूषणयुक्तः गजः षष्टिवर्षः राजमार्गे न गच्छति। राज्ये अनधिपतौ, धनुःनादः निरन्तरः न शृणोति, न तीर्यते शरध्वनिः प्रशिक्षणस्थले। राज्ये अनधिपतौ, व्यापारी दूरयायिन्, मार्गे सुरक्षितः न गच्छति, यद्यपि पुण्यं संचितम्। राज्ये अनधिपतौ, एकाकी तपस्वी स्वात्मन्येव न विचरति, न मुनिः सायं गृहं प्रतिनिवर्तते। राज्ये अनधिपतौ, न सुरक्षा न कल्याणं, न सेना शत्रुभिः युद्धे स्थितुं शक्नोति। राज्ये अनधिपतौ, पुरुषाः शीघ्रं न समागच्छन्ति, शोभिताश्वरत्नयुक्तरथैः। एवं दुःखसंतप्ताः अयोध्यावासिनः, राजरहिते राज्ये, वसिष्ठं पुरोहितं अभिमुखीभूताः, राज्यस्य रक्षायै, नूतनं राजानं स्थापयितुम् उपक्रमन्ति।