सीता, तपस्विनी जनकस्य कन्या, दुःखानभिज्ञा, वनवासे दुःखेन नूनं क्लेशं प्राप्नोति। रात्रौ वन्यजन्तूनां पक्षिणां च भीमस्वरं श्रुत्वा सा भयाकुला राघवम् आश्रयति। वृद्धः अल्पपुत्रः जनकः, वैदेह्याः चिन्तया शोकग्रस्तः, नूनं प्राणान् त्यजति। अहम् अपि पतिसंनता, अद्य स्वभाग्यं गमिष्यामि; एतत् शरीरं समाश्रित्य अग्निम् प्रवेशयिष्यामि। ततः शोकाकुलां कौसल्याम् अश्रुपूर्णलोचनां गृहजन्याः स्त्रियः आलिङ्ग्य सान्त्वयन्। ततः मन्त्रिणः पृथिवीपतिम् तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथानिर्दिष्टम् सर्वाणि उत्तरकर्माणि समारभन्त। किन्तु बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः राजपुत्रं विना दाहकर्म न इच्छन्ति; अतः पृथिवीपतिम् रक्षितवन्तः। मन्त्रिभिः तैलद्रोणे स्थापितः राजा, मृतिम् अवगम्य स्त्रियः उच्चैः विलपन्त्यः शोकमूर्च्छिताः अभ्यनुयुञ्जन्। हस्तौ उद्यम्य, अश्रुपूरितमुख्यः, दुःखपीडिताः स्त्रियः विलपन्त्यः शोकातुराः विलपन्ति। “हाहा महराजन्! राघवविहीनान् अस्मान् किमर्थं त्यक्तवान्? सदा प्रियं वदन् सत्यम् अवलम्ब्य स्थितः रामः। राघवात् पृथक् कैकेय्याः दुष्टभावेन, वयं विधवा पतिहन्त्री समीपे कथं जीवेम?” सः सदा अस्माकं रक्षकः तव च, स्वधर्मनिष्ठः; रामः दीप्तिमान् वनं गतः, राज्यवैभवं परित्यज्य। त्वया विना तेन च वीर्येण विना, दैवविपाकात् पीडिताः, कैकेय्याः कलङ्केन कथं स्थास्यामः? यस्मिन् राजन्, रामः, बलवान् लक्ष्मणः, सीता च त्यक्ता—कं अन्यं सा न परित्यजेत्? अश्रुपूरिताः, महाशोकसन्तप्ताः राघवस्य कुलस्त्रियः दुःखार्ताः विवर्तन्त्यः। तारा-विहीना रात्रिरिव, पतिविहीना स्त्रीव, महान् राजा वियुक्ता अयोध्या न दीप्तिमती अभवत्। जनाः अश्रुपूरिताः, कुलस्त्रियः “हाहा!” इति विलपन्त्यः, रिक्तचत्वरगृहाणि, नगरी पूर्ववत् न दीप्तिमती अभवत्। सूर्यरहितम् आकाशम् इव, तारा-विहीनम् रात्रिरिव, सूर्यास्तात् दिवा समाप्ते रात्रिः प्रकटते। राजा-पुत्रं विना, मित्रसमूहः दाहकर्म न अनुमन्यते; अतः शय्यायाम् राजानम् स्थापयित्वा, तस्य गूढभावं चिन्तयन्ति। सूर्यरहितम् आकाशम् इव, तारा-विहीनम् रात्रिरिव, महानात्मा विहीना नगरी, अश्रुपूरितकण्ठैः जनैः चत्वराः न पूरिताः। नराः स्त्रियः च समूहैः एकत्रिताः, भरतस्य मातरं तिरस्कृत्य, नगरे राजविहीने दुःखिताः, सान्त्वनं न प्राप्नुवन्। एषा अयोध्याकाण्डस्य सप्तषष्टितमः सर्गः श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे। अयोध्या, आर्तस्वरैः पूर्णा, निर्गलिता, जनाः अश्रुपूरितकण्ठाः, तां रात्रिं याययामि। रात्रौ व्यतीतायाम्, सूर्ये उदिते, राजपुरोहिताः द्विजातयः च सभायां समागच्छन्। मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, कश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, श्रीमान् जाबालिः च तत्र आसन्। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिणः च, पृथक् पृथक् भाषमाणाः, सर्वे वसिष्ठं राजपुरोहितं अग्रगण्यं अभ्यवदन्। “रात्रिः शतवर्षसमाः इव, दुःखेन व्यतीता; राजा पुत्रशोकात् मृत्युम् उपगम्य। महराजः स्वर्गं गतः, रामः वनं गतः, बलवान् लक्ष्मणः अपि रामेन सह गतः। भरतः शत्रुघ्नः च, महातपस्विनौ, केकये, मातामहस्य राजगृहे रम्ये स्थितौ। इक्ष्वाकुवंशात् कश्चित् अद्य राजा स्थाप्यः, राज्यं नृपविहीनं विनष्टं न भवेत्।” राजविहीने देशे, मेघः गर्जन् अपि, दिव्यं वारि भूमौ न वर्षति। राजविहीने देशे, बीजानि न विक्षिप्यन्ते, पुत्रः पितरं न शृणोति, पत्नी पतिं नानुगच्छति। राजविहीने देशे, न धनं, न पत्नी; तत्र विकारः, सत्यम् कथं भवेत्? राजविहीने देशे, सभा न निर्मीयते, न हृष्टाः रम्यं उद्यानं वा पुण्यगृहं कुर्वन्ति। राजविहीने देशे, यज्ञनिष्ठाः द्विजातयः, नियमपराः, यज्ञकर्म न कुर्वन्ति। राजविहीने देशे, महायज्ञे, धनाढ्याः ब्राह्मणाः, सत्पात्रे दानं न ददति। राजविहीने देशे, नाट्यनर्तकाः न दृश्यन्ते, न उत्सवाः, न समारम्भाः, यैः समृद्धिः लभ्यते। राजविहीने देशे, व्यापारी लक्ष्यं न प्राप्नुवन्ति, कथासु रताः रम्यकथायां न हृष्यन्ति। राजविहीने देशे, अलङ्कृताः कन्याः उद्याने सायं क्रीडायै न संगच्छन्ति। राजविहीने देशे, नराः शीघ्रयानैः प्रियया सह वनं न गच्छन्ति। एवं अयोध्या दुःखार्ता, शोकसन्तप्तजनसमूहा, अश्रुपूरितकण्ठाः, शोकमग्ना, राजा-विहीना, रामवियोगेन दुःखिता, कौसल्याद्याः शोकविह्वलाः, मन्त्रिणः तैलद्रोणे राजानम् स्थापयित्वा, भरतस्य आगमनं प्रतीक्षन्ति; ब्राह्मणमन्त्रिणः वसिष्ठं अभ्यगच्छन्, राज्यस्य रक्षार्थम् नृपविहीनस्य स्थितिं चिन्तयन्ति।