लोभयुक्तः पुरुषः दोषान् न पश्यति, यथा विषं खादन् तद्विषं न वेत्ति; कुब्जया कारणेन रघुवंशः कैकेय्याः द्वारा विनष्टः। राजा अनिच्छया रामं वनवासाय प्रवासितवान्; इदं श्रुत्वा जनकः अपि मम इव शोकं अनुभविष्यति। अधुना धर्मात्मा पद्मनयनः रामः इतः निर्गम्य, विधवा परित्यक्ता मां न जानाति। सीता, तपस्विनी विदेहराजस्य कन्या, दुःखानभिज्ञा, वनवासे दुःखेन नूनं व्यथिता भविष्यति। रात्रौ वन्यपशु-पक्षिणां भीषणं शब्दं श्रुत्वा, सा नूनं भयार्ता रामं शरणं गच्छेत्। जनकः वृद्धः अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकातिभार्यः नूनं प्राणान् त्यजेत्। अहं पतिसंनिष्ठा, अद्य एव भाग्यवशात् अन्तं गमिष्यामि; एतद् शरीरं आलिङ्ग्य अग्निं प्रवेशिष्यामि। तदा गृहन्यस्त्रियः कौसल्यां विलपन्तीं महाशोकाभिभूतां आलिङ्ग्य शान्तया तया निगृह्यन्। ततः मन्त्रिणः पृथिवीपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथानिर्दिष्टं सर्वाणि अनन्तरकर्माणि कृतवन्तः। बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः राजपुत्रं विना राजा दाहकर्म कर्तुं न इच्छन्ति; अतः पृथिवीपतिं रक्षितवन्तः। मन्त्रिभिः तैलद्रोणे स्थापितः राजा, तं मृतं ज्ञात्वा स्त्रियः उच्चैः विलपन्त्यः शोकात् विलपितवन्तः। बाहून्निमज्य दुःखार्ताः, अश्रुपूरितमुखाः, शोकातुराः विलपन्त्यः विलपितवन्तः। हे महराजन्! रामवियोगात् कथं त्वया वयं त्यक्ताः, यः सदा प्रियं वदति सत्यनिष्ठः च। राघववियोगः कैकेय्या दुष्टया जातः; वयं विधवाः पतिहन्त्र्या समीपे कथं जीवेम? सः सदा अस्माकं तव च रक्षकः आसीत्; रामः तेजस्वी वनं गतः राजवैभवं परित्यज्य। त्वं च सः वीरः च विना, दुःखान्विता वयं कैकेय्या लज्जिताः कथं स्थास्यामः? येन राजा, रामः, बलवान् लक्ष्मणः, सीता च परित्यक्ताः—कं अन्यं न त्यजेत्? अश्रुपूरिताः महाशोकाभिभूताः राघवस्य कुलस्त्रियः दुःखार्ता विवर्तितवन्तः। तारारहितरात्रिवत्, विधवास्त्रियाः इव, अयोध्या महराजविहीना न विराजति। जनैः अश्रुपूरितैः, कुलस्त्रियः "हाहाऽ" इति क्रन्दन्त्यः, रिक्तचत्वरगृहैः, नगरी पूर्ववत् न शोभते। सूर्यरहितं नभः, तारागणरहितं रात्रिः, सूर्यास्ते अचानक् दिनान्ते रात्रिः आगच्छति। राजपुत्रं विना, मित्रसमूहः दाहकर्म कर्तुं न अनुमोदितवन्तः; अतः राजा शय्यायाम् स्थाप्य, तस्य अगम्यत्वं चिन्तयन्तः। सूर्यरहितं नभः, तारागणरहितं रात्रिः, नगरी महात्मनः वियोगात् शोभां न प्राप्नोति; गलदश्रुकण्ठाः न चत्वरेषु मार्गेषु दृश्यन्ते। पुरुषाः स्त्रियः च समूहशः मिलित्वा भरतस्य मातरं निन्दन्तः, नगरे राजविहीने दुःखार्ताः, समाधानं न प्राप्नुवन्। एषा अयोध्याकाण्डस्य सप्तषष्टितमः सर्गः श्रीवाल्मीकि-रामायणे। अयोध्या क्रन्दनपूर्णा, दुःखार्ता, जनाः अश्रुपूरिताः, सा रात्रिं व्यतीयात्। रात्रिः व्यतीतायां सूर्ये उदिते, राजपुरोहिताः द्विजाः च सभायाम् एकत्रिता आगच्छन्। मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, कश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, श्रीमान् जाबालिः च उपस्थिताः। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिणः च, पृथक् पृथक् भाषमाणाः, सर्वे वसिष्ठं राजपुरोहितश्रेष्ठं अभिमुखी कृतवन्तः। याः रात्रिः शतवर्षसमानं दुःखं अनुभव्यम्, राजा पुत्रशोकात् निधनं प्राप्तवान्, तया रात्र्या दुःखेन वयं व्यतीतान्। महान् राजा स्वर्गं गतः, रामः वनं शरणं प्राप्तः, बलवान् लक्ष्मणः रामसहितः वनं गतः। भरतः शत्रुघ्नः च, महातपस्विनौ, केकये, मातामहस्य रम्ये राजभवने स्थितौ। इक्ष्वाकुवंशात् कश्चित् अद्य राजा स्थाप्यः, राज्यं राजविहीनं विनष्टं न भवेत्। राजविहीने देशे मेघः महान् निनादं कृत्वा अपि दिव्यं वारि भूमौ न वर्षति। राजविहीने देशे बीजपुष्टिः न क्रियते, पुत्रः पितरं न शृणोति, पत्नी पतिं न शृणोति। राजविहीने देशे न धनं, न पत्नी; तत्र विकारः यत्र, कथं सत्यम् अस्ति? राजविहीने देशे पुरुषाः सभागृहं न निर्ममन्ति, न हृष्टाः रम्यं उद्यानं वा पुण्यं गृहं वा निर्ममन्ति। राजविहीने देशे द्विजाः यज्ञनिष्ठाः, संयताः, व्रतस्थाः, यज्ञकर्म न कुर्वन्ति। राजविहीने देशे महायज्ञे, धन्याः ब्राह्मणाः, दातव्येभ्यः विप्रेषु, दानं न यच्छन्ति। राजविहीने देशे नाट्यकाः, नर्तकाः च न दृश्यन्ते, न उत्सवाः, न समवायाः, न च समृद्धिः वर्धते। एवं दुःखार्ता अयोध्या, राजा, रामः, लक्ष्मणः, सीता च वियोगात् शोकमग्ना, राजविहीनं राज्यं, प्रजाः, मन्त्रिणः, ब्राह्मणाः च, वसिष्ठं अभिमुखं कृत्वा, राज्यस्य रक्षार्थं इक्ष्वाकुवंशात् कश्चित् राजा स्थापनीयः इति निश्चितवन्तः।