कौसल्या दुःखसंतप्ता विलपन्ती इदं चिन्तयति—या स्त्री स्वं पतिं, स्वदेवतामिव, परित्यज्य जीवितुमिच्छेत्, तस्याः धर्मत्यागो दृश्यते; कैकेयी तु धर्मं त्यक्त्वा जीवितुमिच्छति। लोभिन्याः दोषाः न दृश्यन्ति, यथा विषं भक्षयन्त्या दुःखं न ज्ञायते; कुब्जायाः प्रभावेन रघुवंशः कैकेय्याः कृते नष्टः। राजा दाशरथः अनिच्छया रामं वनवासाय प्रेषितवान्; जनकः यदा एतद्वृत्तं शृणोति, तदा मम इव शोकं अनुभवति। अधुना धर्मात्मा, पद्मनयनः रामः, अत्रत्यात् निर्गम्य, मम, विधवा या परित्यक्ता, न जानाति। सीता, तपस्विनी जनकनन्दिनी, दुःखानभ्यासा, निश्चितं वनवासे दुःखेन क्लिश्यते। रात्रौ वन्यपशूनां पक्षिणां च भीषणं शब्दं शृण्वन्ती सा भीता रामे शरणं गच्छति। जनकः वृद्धः अल्पपुत्रः च, वैदेह्याः चिन्तनात् शोकाभिभूतः, निश्चितं प्राणान् त्यजति। अहमपि पतिसंनिष्ठा, अद्यैव स्वं गन्तव्यं गच्छामि; एतत् शरीरं आलिङ्ग्य अग्नौ प्रविशामि। ततः अन्तःपुरस्य महिलाः, शोकसंतप्तां कौसल्यां आलिङ्ग्य, सान्त्वनं कृत्वा ताम् अवरुद्धाः। ततः मन्त्रिणः भूमिपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथानिर्दिष्टं सर्वाणि कर्माणि समारभन्त। किन्तु मन्त्रिणः, राजकुमारं विना, राज्ञः दाहकर्म कर्तुम् इच्छन्ति न; अतः भूमिपतिं रक्षितवन्तः। राजा मन्त्रिभिः तैलद्रोणे स्थापितः, स्त्रियः मृत्यं ज्ञात्वा विलपन्त्यः शोकपूर्णाः अभवन्। बाहून्नुत्य, दुःखसंतप्ताः, अश्रुपूर्णमुख्यः, स्त्रियः विलपन्त्यः शोकाक्रान्ताः अभवन्। "हा महाबाहो! त्वमस्मान् रामविहीनान् त्यक्त्वा गतः, सदा प्रियवाक्यः सत्यनिष्ठः रामः!" इति विलपन्त्यः। कैकेय्याः दुष्टभावेन राघवात् वियुक्ताः, वयं विधवाः कथं पत्युघ्न्या समीपे जीवेम? सः सदा अस्माकं रक्षकः, तव च, स्वधर्मस्थः; रामः महाश्रीः वनं गतः, राज्यलक्ष्मीं परित्यज्य। त्वं च वीरं च विना, दुःखाक्रान्ताः, कैकेय्याः द्वारा लज्जिताः, कथं स्थास्यामः? यया राजा, रामः, बलवान् लक्ष्मणः, सीता च परित्यक्ताः—सा अन्यं कं न परित्यजेत्? अश्रुपूर्णाः, महाशोकाक्रान्ताः, राघवस्य कुलस्त्रियः, सुखहीनाः, व्यथिताः अभवन्। रात्रिः तारा-विहीना, पतिविहीना स्त्रीवद्, अयोध्या महाभूमिपतिविहीना न विराजति। अश्रुपूर्णजनाः, "हा!" इति विलपन्त्यः स्त्रियः, रिक्तचत्वराणि गृहाणि च, नगरी यथापूर्वं न विराजति। सूर्यविहीना नभः, तारागणविहीना रात्रिः, सूर्यास्ते दिनस्यान्ते रात्रिः आगच्छति। राजकुमारं विना, मित्रसमूहः दाहकर्म कर्तुम् न अनुमन्यते; अतः राजानं शय्यायां स्थापयित्वा, तस्य गम्भीरं भावं चिन्तयन्तः स्थितवन्तः। सूर्यविहीना नभः, तारागणविहीना रात्रिः, नगरी महात्मना विहीना, अश्रुसंतप्तकण्ठैः चत्वराणि नाकीर्णानि। पुरुषाः स्त्रियः च समूहैः एकत्रिताः, भरतजननीं निन्दन्तः, नगरे भूमिपतिविहीने दुःखिताः, सुखं न लभन्ति। एषा अयोध्याकाण्डस्य सप्तषष्टितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे। अयोध्या, क्रन्दनैः पूर्णा, सुखविहीना, जनाः अश्रुपूर्णकण्ठाः, तां रात्रिं यापनम् अकरोत्। रात्रिः गता, सूर्यः उदितः; राजपुरोहिताः द्विजातयः च सभायां मिलित्वा गच्छन्ति। मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, कश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, श्रीमान् जाबालिः च उपस्थिताः। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिणः च, पृथक् पृथक् भाषमाणाः, सर्वे वसिष्ठं, श्रेष्ठं राजपुरोहितं, अभिमुखं कृतवन्तः। "रात्रिः शतसंवत्सरसमाः दुःखेन गता, यतः राजा पुत्रशोकात् मृत्युम् उपगतः। महाभूमिपतिः स्वर्गं गतः, रामः वनं गतः, बलवान् लक्ष्मणः अपि रामसहितः वनं गतः। भरतः शत्रुघ्नः च, महातपस्विनौ, केकये, मातामहस्य रम्ये राजगृहे स्थितौ। आज्यैव इक्ष्वाकुवंशात् कश्चिद् राजा कुर्यात्, राज्यं नरेन्द्रविहीनं न विनश्येत्। नरेन्द्रविहीने देशे मेघः गर्जति, किन्तु दिव्यं वारि भूमौ न पतति। नरेन्द्रविहीने देशे बीजमपि न विक्षिप्यते, पुत्रः पितरं नानुगच्छति, पत्नी पतिं नानुगच्छति। नरेन्द्रविहीने देशे धनं नास्ति, पत्नी अपि नास्ति; यत्र एषा विकृति, तत्र सत्यं कथं भवेत्? नरेन्द्रविहीने देशे सभा न निर्मीयते, न हर्षिताः रम्यं उद्यानं वा पुण्यगृहं वा निर्मीयन्ते। नरेन्द्रविहीने देशे यज्ञनिष्ठाः द्विजातयः, स्वनियमपालकाः, यज्ञं न कुर्वन्ति। नरेन्द्रविहीने देशे, महायज्ञेषु, धनाढ्याः ब्राह्मणाः न ददाति बहुं दानं योग्येभ्यः।" इति अयोध्यायाः दुःखपूर्णं, शोकाक्रान्तं, धर्मनिष्ठानां चिन्तनं, राजपुरोहितमन्त्रिणां च संवादः अभवत्।