कौसल्या, रामेण त्यक्ताया पतिना च स्वर्गं गते, शून्ये मार्गे परित्यक्तायाः पन्थाः यथैव, जीवितुम् इच्छानपि नास्ति। या स्त्री स्वदेवता भर्तारं परित्यज्य जीवितुम् इच्छेत्, सा केवलं कैकेयीव धर्मं परित्यज्य एवमाचरति। लोभेनाविष्टा सा दोषान् न पश्यति, यथा विषं भुञ्जाना तद्घातं न जानाति; कुब्जया प्रेरिता कैकेयी रघुवंशं विनाशयति। राजा, अनिच्छया बाध्यमानः, रामं वनवासाय प्रेषयत्; इदं श्रुत्वा जनकः अपि मम इव शोकव्यथितः भविष्यति। अधुना धर्मात्मा पद्मलोचनः रामः इतः गतः, माम् विधवां परित्यक्तां न जानाति। सीता तु तापसी विदेहराजस्य पुत्री, दुःखं न जानाति, सा वनमध्ये दुःखेन क्लिश्यते। रात्रौ व्याघ्रशार्दूलादीनां भीषणं शब्दं श्रुत्वा सा नूनं भीता रामे आश्रयं गच्छति। जनकः अपि वृद्धः अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन् शोकात् प्राणान् त्यक्ष्यति। अहम् अपि पतिसंयुक्ता अद्यैव नियतं अन्तं यास्यामि; एतन्मांसं परिष्वज्य वह्नौ प्रवेक्ष्यामि। ततः शोकात्ययेन विलपन्तीं कौसल्यां स्त्रियः समाश्लिष्य सान्त्वयन्ति स्म। ततः मन्त्रिणः पृथिवीपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथान्यायं सर्वाणि उत्तरकर्माणि चक्रुः। बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः तु राजपुत्रं विना दाहकर्म कर्तुम् न इच्छन्, अतः तं भूमिपालं रक्षन्ति स्म। राजा तैलद्रोणे स्थाप्य स्त्रीभिः मृत इति ज्ञात्वा विलप्यते स्म। स्त्रियः बाहून्न्यस्य मुखेभ्यः अश्रूणि स्रवयन्त्यः शोकातुराः विलपन्ति स्म। "हन्त महाबाहो! त्वया वयं त्यक्ताः, रामवियुक्ताः; सदा प्रियवादिनं सत्यपरायणं रामं विना कथं वयं जीवेम?" इत्येवं विलपन्ति। कैकेय्याः पापेन राघवात् पृथक् कृताः वयं विधवाः पतिघातिन्याः समीपे कथं वत्स्याम? सः सदा अस्माकं रक्षकः, तव च; रामः महात्मा वनं गतः, राज्यलक्ष्मीमपि परित्यज्य। त्वद्वियोगेन तेन च वीर्येण विना, दुःखिताः वयं कैकेय्या अपकीर्तिताः कथं स्थास्याम? येन राजा, रामः, बलवान् लक्ष्मणः, सीता च परित्यक्ता, सः अन्यं कं न परित्यजेत्? एवं अश्रुपूर्णलोचना दुःखवेगात् राघवस्त्रियः शोकातुराः निष्प्रभाः बभूवुः। पतिहीनया रात्र्या तारा विना यथा, तथा अयोध्या महात्मना नृपतेः वियुक्ता न शोभते स्म। अश्रुपूर्णजनैः, "हन्त" इति रुदिताभिः स्त्रीभिः, रिक्तचत्वरगृहैः, सा पुरी न पूर्ववत् बभूव। सूर्येण रहितं नभः, तारा विना रात्रिः इव, सहसा अस्तं गते सूर्ये दिवा समाप्तायां रात्रिः प्रवर्तते स्म। राजपुत्रं विना मित्रवर्गः दाहकर्म कर्तुम् न अङ्गीकुर्वन्ति स्म; अतः राजानं शय्यायाम् स्थापयित्वा, तस्य गम्भीरमस्तित्वं चिन्तयन्ति स्म। सूर्येण विना नभः, तारा विना रात्रिरिव, पुरी महात्मनः वियोगे निष्प्रभा बभूव; रुदितस्वरेण निःस्वनितानि चत्वराणि न आसन्। पुरुषाः स्त्रियश्च समूहैः समागत्य भरतजननीं निन्दन्ति स्म; राजविहीना पुरी दुःखिता सान्त्वनां न प्राप्नोति स्म। एषा अयोध्याकाण्डस्य सप्तषष्टितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतः। अयोध्या च विलापपूर्णा, शोकहीना, जनैः अश्रुपूर्णकण्ठैः रात्रिं यापयति स्म। रात्रौ अतीतायां, सूर्ये उदिते, राजर्षयः द्विजातयश्च सभायां समागम्य उपविविशुः। तत्र मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, श्रीमान् जाबालिः च आसन्। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिभिः सह पृथक् पृथक् वसिष्ठं राजपुरोहितं प्रार्थयन्ति स्म। "येषां राजा पुत्रशोकात् मृतः, तेषां दुःखेन शतसंवत्सरसमाः रात्रिः अतीता। महाराजः स्वर्गं गतः, रामः वनं गतः, बलवान् लक्ष्मणः अपि तेन सह गतः। भरतः शत्रुघ्नश्च तापसश्रेष्ठौ केकये मातामहस्य राजगृहे सुखेन वसतः। इक्ष्वाकुवंशात् कश्चित् अद्यैव राजा क्रियताम्, नृपविहीनं राज्यं नाशं न गच्छेत्। नृपशून्ये भूमौ, मेघः घनघोषः अपि दिव्यं वारि न वर्षति। नृपशून्ये भूमौ, बीजमपि न विक्षिप्यते, न पुत्रः पितरं पश्यति, न भार्या पतिं। नृपशून्ये भूमौ, न वित्तं न भार्या; तत्र कुर्वन्ति न सत्यं। नृपशून्ये भूमौ, न सभागृहाणि निर्मीयन्ते, न प्रमुदिताः उद्यानानि वा पुण्यगृहाणि च। नृपशून्ये भूमौ, द्विजाः यज्ञरताः, दमपरायणाः, व्रतस्थाः, न यज्ञकर्माणि कुर्वन्ति।" एवं ब्राह्मणमन्त्रिणः वसिष्ठस्य समीपे राज्यव्यवस्थां चिन्तयन्तः उपविविशुः।