राज्ञः नियतकालं प्राप्तस्य राजमहलम् एवं शून्यतया जातम्। तत्र स प्रभवन् नृपतिः, भार्याभिः परिवृतः, तासां भीमशोकविलापैः आकृष्टबाहुः, अनाथवत् विललाप। अथायोध्याकाण्डस्य षट्षष्टितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे प्रवर्तते। ततस्तं नृपं दग्धदीपमिव, जलरहितमिव सागरं, तेजोहीनमिव सूर्यं, स्वर्गं गतं दृष्ट्वा, कौसल्या नानाशोकैः कृशा, अश्रुपूर्णलोचना, राज्ञः शिरः परिष्वज्य, कैकेयीमिदमुवाच— "तृप्यस्व कैकेयि! त्वं राज्यं निर्विघ्नं भोक्तुमर्हसि; त्वया पापकारिणि पतिं परित्यज्य प्राप्तम्। मां रामो त्यक्तवान्, पतिश्च स्वर्गं गतः; अहं निराश्रया, शून्यपथे परित्यक्तयात्रेव, जीवितुमिच्छामि न। या स्त्री स्वदेवतं पतिं त्यक्त्वा जीवितुमिच्छति, सा त्वदृशैव धर्मपरित्यागिनी भवेत्। लोभिनी दोषान्न पश्यति, यथा विषं भुञ्जाना तद्विपाकं न वेद; कुब्जायाः कारणेन, कैकेय्या रघुवंशो नष्टः। अनिच्छया पित्रा रामो वनं प्रस्थापितः; जनकः यदेतत् शृणोति, सापि मम यथा शोकं प्राप्स्यति। रामः धर्मात्मा पद्मनयनः, अस्मात् गत्वा, मां विधवां परित्यक्तां न जानाति। सीता, तपस्विनी जनकात्मजा, दुःखं न जानाति; सा वनवासे निश्चितं शोकपीडिता भविष्यति। निशि विषममृगपक्षिणां भीषणं रवं शृण्वन्ती, सा निश्चितं भयभीता राममाश्रयिष्यति। जनकः, वृद्धः अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकाभिभूतः, निश्चितं प्राणान् त्यक्ष्यति। अहं पतिसत्ता, अद्यैव नियतकालं यास्यामि; एतत् शरीरं परिष्वज्य वह्नौ प्रवेक्ष्यामि।" एवमुक्त्वा विलपन्तीं, महाशोकाभिभूतां कौसल्यां, अन्तःपुरनार्यः परिष्वज्य सान्त्वयन्। ततः मन्त्रिणः पृथिवीपतिं तैलद्रोणे स्थाप्य, यथान्यायं सर्वाणि क्रियाकर्माणि चक्रुः। बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः, राजपुत्रस्य अभावे, न चक्रुः दाहकर्म; तस्मात् भूमिपतिं रक्षितवन्तः। तैलद्रोणे स्थापितः स राजन्, मृतमिति ज्ञात्वा, स्त्रियः उच्चैः विललापुः। बाहून्न्यस्य, मुखेभ्यः अश्रूणि स्रवमाणाः, दुःखेन पीडिताः, उच्चैः विललापुः— "हा महाराज! किं नः परित्यक्तवान् त्वं, रामवियुक्तान्, सदा प्रियवादिनं, सत्यधृतिं? कैकेय्या पापकर्मणा राघवात् वियुक्ताः वयं विधवाः कथं पत्युघातिन्याः समीपे स्थास्यामः? स नः रक्षकः, तव च, स्वामी, रामः महात्मा वनं गतः, राज्यश्रियं परित्यज्य। त्वत्तः तस्माच्च महावीर्याच्च वियुक्ताः, कैकेय्या अपमानिता वयं कथं स्थास्यामः? येन राजा, रामः, लक्ष्मणश्च, सीता च परित्यक्ताः, स अन्यं कं न परित्यजेत्?" एवं रुदन्त्यः, अश्रुपरिषिक्तमुख्यः, महाशोकाभिभूताः, राघवस्त्रियः, सुखं न प्रापुः। नक्षत्ररहितरात्रिरिव, पतिहीनस्त्रीव, महात्मनः वियुक्ता अयोध्या न शोभते स्म। अश्रुपरिप्लुतजनाः, "हा" इति क्रोशन्त्यः स्त्रियः, रिक्ता: चत्वरगृहाः, सा पुरी न पूर्ववत् प्रज्वलति। सूर्यवर्जितमिव व्योम, नक्षत्ररहितरात्रिरिव, सूर्ये सहसा अस्तं गते, दिवा समाप्तायां, रात्रिः प्रवर्तते स्म। राजपुत्रं विना मित्रसमूहः दाहकर्म कर्तुं न इच्छन्, अतः राजानं शय्यायाम् एव स्थापयन्तः, तस्य अगाधत्वं चिन्तयन्तः। सा पुरी, सूर्यवर्जितमिव व्योम, नक्षत्ररहितरात्रिरिव, महात्मनः वियुक्ता, न अश्रुपरिप्लुतकण्ठैः जनैः समाकीर्णा आसीत्। पुरुषा: स्त्रियश्च समूहशः संहृष्ट्य, भरतजननीं गर्हयन्तः, राजविहीनां पुरीं दुःखिता: सान्त्वनां न प्राप्नुवन्। अथायोध्याकाण्डस्य सप्तषष्टितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे प्रवर्तते। अश्रुपरिपूर्णा, शोकार्ता, हृष्टिरहिताः अयोध्यावासिनः तां रात्रिं यापयन्। रात्र्यतीते, सूर्ये उदिते, राजर्षयः द्विजातयश्च, मन्त्रिभिः सह, सभा गच्छन्ति। तत्र मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, जाबालिः च समुपविष्टाः। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिभिः सह पृथक् पृथक् वदन्तः, वसिष्ठं राजपुरोहितं प्रति प्रस्थितवन्तः। "इयं रात्रिः शतसंवत्सरसमाऽपि दुःखेन यापिता, यतः राजा पुत्रशोकाभिभूतः स्वर्गं गतः। स महात्मा राजा दिवं गतः, रामः वनं गतः, बलवान् लक्ष्मणः अपि तेन सह गतः। भरतः शत्रुघ्नश्च, महातपस्विनौ, केकयेषु, मातामहस्य सुखमन्दिरे वर्तेते। अतः कश्चित् इक्ष्वाकुवंशजः अद्य राजा स्थाप्यः, नृपविहीनं राज्यं नश्येत् इति न।" एवं दुःखशोकाभिभूताः मन्त्रिणः, ब्राह्मणाश्च, राज्यस्य रक्षणाय, राजानं स्थापयितुम् उद्युक्ताः।