राजमहलस्य अन्तःपुरे दुःखेन पीडिताः, विलपन्तः, अश्रुपूरितेक्षणाः सम्बन्धिनः भूमौ पतिताः मूर्च्छिताः अभवन्। तेषां क्रन्दनात् महती ध्वनिः उत्पन्ना। या ध्वनिः पूर्वं समृद्ध्या गृहं पूरयन्ती अभवत्, सा तु तस्मिन् राजप्रासादे भयम्, व्यथां, भ्रमं च जनयन्ती प्रतिध्वनितवती। सर्वत्र दुःखिताः सम्बन्धिनः, येषां हर्षः सहसा पतितः, तेषां कृपणं शोकपूर्णं विलापः अभवत्। राजा, स्वभाग्यस्य अन्तं प्राप्तः, तस्य प्रासादः तथा अभवत्—यशस्वी राजा, पत्निभिः परिवृतः, तासां तीव्रशोकात् अश्रुपूर्णनयनाभिः, बाहुं गृहीत्वा अनाथवत् विलपितवान्। अथ अयोध्याकाण्डस्य षट्षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजा, दीपस्य निवारणं यथा, जलहीनस्य समुद्रस्य सदृशः, तेजोहीनस्य सूर्यस्य इव, स्वर्गं गतः दृष्टः। कौसल्या, विविधैः शोकैः कृशा, अश्रुपूरितेक्षणा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य, कैकेयीं प्रति इदं उवाच—"सन्तुष्टा भव कैकेयी, निर्बाधं राज्यं भुङ्क्ष्व। त्वया, पापकर्मणा, नृपति त्यक्तः। रामः मां त्यक्तवान्, पतिः स्वर्गं गतः; निर्जनपथे त्यक्तायाः यात्रिकायाः इव, जीवितुं न इच्छामि। या स्त्री, स्वदेवं पतिं त्यक्त्वा जीवितुं इच्छेत्, सा केवलं धर्मत्याजिनी कैकेयी इव। लोभिनी दोषान् न पश्यति, विषं खादन्ती हानिं न वेत्ति; कुब्जायाः कारणेन, रघुवंशः कैकेय्याः द्वारा नष्टः। राजा, अनिच्छया, रामं वनवासाय प्रेषितवान्; जनकः एतद्वृतं शृण्वन्, मम इव शोकं अनुभविष्यति। रामः, धर्मात्मा, पद्मनयनः, इह त्यक्त्वा गतः, मां विधवा, त्यक्तां न जानाति। सीता, तपस्विनी, विदेहराजस्य सुता, दुःखानभ्यासिनी, वनवासे शोकात् क्लिश्येत्। रात्रौ वन्यजन्तूनां पक्षिणां च भीषणा शब्दाः श्रुत्वा, सा निश्चितं भयात् राघवम् आश्रयिष्यति। जनकः, वृद्धः, अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकवशात् निश्चितं प्राणान् त्यक्ष्यति। अहं पतिसंयुक्ता, अद्य स्वभाग्यं गमिष्यामि; एतत् शरीरम् आलिङ्ग्य, अग्नौ प्रवेशिष्यामि।" ततः गृहिण्यः, शोकग्रस्तां कौसल्यां आलिङ्ग्य, सावधानीं तां तुष्टावन्। ततः मन्त्रिणः भूमिपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथानिर्दिष्टम्, सर्वाणि उत्तरकर्माणि समारभन्त। ज्ञानी मन्त्रिणः, राजपुत्रं विना, राज्ञः दाहकर्म न कर्तुम् इच्छन्ति स्म; अतः भूमिपतिं रक्षितवन्तः। राजा, मन्त्रिभिः तैलद्रोणे स्थापितः, मृतः इति ज्ञात्वा, स्त्रियः उच्चैः विलपन्त्यः शोकग्रस्ताः अभवन्। बाहून्नुत्य, दुःखिता, अश्रुपूरितमुखाः, ताः शोकात् विह्वलाः विलपन्त्यः अभवन्—"हाय महराजन्! रामविहीनान् अस्मान् किमर्थम् त्यक्तवान्? सदा प्रियवचनः, सत्यनिष्ठः रामः। कैकेय्याः पापेन राघवात् वियुक्ताः, वयं विधवा पतिघातिन्याः समीपे कथं जीवेम? सः सदा अस्माकं रक्षकः, तव च; रामः, यशस्वी, वनं गतः, राजश्रीं त्यक्त्वा। त्वया विना, तस्य वीरस्य विना, दुर्भाग्येन पीडिता, वयं कैकेय्याः कलंकिताः कथं स्थास्यामः? येन राजा, रामः, महाबलः लक्ष्मणः, सीता च त्यक्ता—कं न सा त्यजेत्? अश्रुपूरिताः, महाशोकाभिभूताः, राघवस्य स्त्रियः विह्वलाः, सुखहीनाः अभवन्।" अयोध्या, नृपविहीना, तारा-रहितरात्रिवत्, पतिहीनस्त्रीवद्, न शोभते स्म। जनाः अश्रुपूरिताः, स्त्रियः "हाय!" इति क्रन्दन्त्यः, रिक्तचत्वरगृहा, नगरी पूर्ववत् न शोभते। सूर्यरहितं नभः, तारा-रहितरात्रिः, सूर्यस्य सहसा अस्तं गच्छतः, दिवसस्य अन्ते, रात्रिः आगच्छति। राजपुत्रं विना, मित्रसमूहः दाहकर्म न अनुमोदितवान्; अतः भूमिपतिं शय्यायाम् स्थापयित्वा, तस्य गूढं भावं चिन्तयन्तः। सूर्यरहितं नभः, तारा-रहितरात्रिः, महानात्मना विहीना नगरी, चत्वरगृहेषु अश्रुपूरितकण्ठाः न दृश्यन्ते स्म। पुरुषाः स्त्रियः च समूहशः, भरतजननीं निन्दन्तः, नगरे, राज्ञः वियोगेन, दुःखिता, सुखं न प्राप्नुवन्। अथ अयोध्याकाण्डस्य सप्तषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। अयोध्या, क्रन्दनपूर्णा, सुखहीना, जनाः अश्रुपूरितकण्ठाः, सा रात्रिं यापयति स्म। रात्रे गतायाम्, सूर्ये उदिते, राजपुरोहिताः द्विजाः च सभायाम् एकत्र समागताः। मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, कश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, यशस्वी जाबालिः च उपस्थिताः। एते ब्राह्मणाः, मन्त्रिणः च, पृथक् पृथक् भाषमाणाः, सर्वे वसिष्ठं, श्रेष्ठं राजपुरोहितं, अभिमुखं कृतवन्तः। "रात्रिः, शतवर्षसमानम्, दुःखेन यापिता, यतः राजा, पुत्रशोकात्, अन्तं प्राप्तवान्," इति सर्वे वदन्ति स्म।