मया ताः सर्वाः स्त्रियः दृष्टाः, हतगजवधूनिव, राज्ञः सर्वाः पत्न्यः कैकेय्याः पुरोगमाः। ताः शोकार्ताः रुदन्त्यः भूमौ पतित्वा मूर्च्छिताः, तेषां क्रन्दनात् महती निःस्वनः समुत्पन्नः। यः निःस्वनः पूर्वं गृहम् ऐश्वर्येण पूरयामास, स एव अधुना राजप्रासादं भीतिभयदैन्यैः व्याप्नोत्। सर्वतः बन्धूनां दुःखितानां कोलाहलः समुत्पन्नः, येषां हर्षः सहसा पतितः, ते दुःखार्ताः दीनाश्च दृष्टाः। नृपतेः प्रासादः, यस्य कालः सम्प्राप्तः, एषः रूपम् आपन्नः; स च कीर्तिमान् राजा, स्वपत्नीभिः परिवृतः, शोकेन रुदतीभिः, बाहू बध्नन्, अनाथवत् विलपन् स्थितः। ततः, राजा यथा वह्निः शमितः, यथा जलरहितः समुद्रः, यथा प्रभाहीनः सूर्यः स्वर्गं गतः, तथा दृष्ट्वा कौसल्या अश्रुपूर्णलोचना, नानाविधशोककर्शिता, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य कैकेयीं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्। "तुष्य कैकेयि! त्वं राज्यं निर्विघ्नं भोक्तुम् अर्हसि; त्वया नृपः परित्यक्तः, त्वं क्रूरा दुष्कृतनिष्ठा। रामः मां परित्यज्य गतः, पतिः च स्वर्गं गतः; अहं निर्जनमार्गे परित्यक्तं पन्थानं यथैव सार्थम्, जीवितुम् इच्छामि न। या स्त्री स्वदेवतुल्यं पतिं परित्यज्य जीवितुम् इच्छेत्, सा कैकेयीव धर्मं परित्यज्य अन्यास्ति न। लोभिनी दोषान् न पश्यति, यथा विषं भुञ्जाना न हानिं वेत्ति; कुब्जाकारणात् कैकेय्या रघुवंशः विनष्टः। अनिच्छता नृपतेन रामः प्रव्राजितः; जनकः अपि एतत् श्रुत्वा मम यथा दुःखितः भविष्यति। अधुना रामः धर्मात्मा पद्मलोचनः इहतः गतः, मां विधवां परित्यक्तां न जानाति। सीता यथा दुःखं न जानाति, सा वनवासे दुःखेन नूनं क्लिश्यते। निशि व्याघ्रपक्षिणां भीषणं शब्दं श्रुत्वा, सा नूनं भीता रामे शरणं यास्यति। जनकः वृद्धः अल्पपुत्रश्च, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकात् प्राणान् सन्दास्यति। अहम् अपि पतिसंयुक्ता अद्यैव अन्तं गमिष्यामि; एतत् शरीरम् आलिङ्ग्य वह्नौ प्रवेक्ष्यामि।" एवमुक्त्वा कौसल्या विलपन्ती महाशोकेन पीडिता, अन्तःपुरस्त्रियः ताम् आलिङ्ग्य सान्त्वयन् अवारयन्। ततः मन्त्रिणः पृथिवीपतिं तैलद्रोणे निवेश्य, यथोक्तं सर्वकर्माणि चक्रुः। प्राज्ञा मन्त्रिणः रामं विना नृपस्य दाहं कर्तुम् न इच्छन्तः, तेन तं नृपतिं रक्षन्ति स्म। तैलद्रोणे निवेशितं राजानं मृतेति विदित्वा, स्त्रियः उन्मत्तवत् विललापुः। बाहून्न्यस्य, दुःखार्ताः, अश्रुपूर्णमुख्यः, शोकेन पीडिताः, ताः स्त्रियः विलपन्त्यः दुःखेन व्याकुलाः। "हा महाबाहो नृपते! त्वया वयं किम् परित्यक्ताः, रामविरहिताः, सदा प्रियवादिनं सत्यधृतिं च?" इति। कैकेय्याः पापेन राघवात् वियुक्ताः वयं विधवाः कथं जीवेम, पत्युघातिन्याः समीपे? सः नः सदा रक्षिता, तव च; रामः कीर्तिमान् वनं गतः, राज्यलक्ष्मीमपि परित्यज्य। त्वत्तः तस्माच्च वीर्यवन्तः वियुक्ताः, दुर्योगेन पीडिताः, कथं वयं कैकेय्याः अपवादेन स्थास्यामः? या नृपतिं, रामं, बलिनं लक्ष्मणं, सीतां च परित्यज्य, का अन्यं न परित्यज्येत? इति। अश्रुपूर्णमुख्यः, महाशोकेन पीडिताः राघवस्त्रियः, विह्वलाः, हर्षरहिताः बभूवुः। नक्षत्रहीना रात्रिरिव, पतिहीना स्त्रीव, अयोध्या नृपतिविहीना न शोभते स्म। अश्रुपूर्णजनैः, "हा" इति क्रोशद्भिः स्त्रीभिः, शून्यचत्वरगृहैः, पुरी पूर्ववत् न शोभते। सूर्यविहीनं नभो यथा, नक्षत्रविहीना रात्रिरिव, सूर्ये सहसा अस्तं गते, दिवा समाप्तायां, रात्रिः आगता इव। नृपतेः सुतं विना, मित्रसमूहः दाहाय न अनुज्ञातवन्तः; तेन राजानं शय्यायाम् निवेश्य, तस्य अगम्यम् सत्त्वं चिन्तयन्ति स्म। नभः सूर्यविहीनम् इव, रात्रिः नक्षत्रवर्जिता इव, पुरी महात्मानं विना न शोभते, मार्गचत्वराः अश्रुपूरितकण्ठैः न व्याप्यन्ते। नरनार्यः गणशः समागत्य, भरतस्य मातरं निन्दन्तः, नृपतौ गते दुःखिता, सान्त्वनं न प्राप्नुवन्। एवं रात्रौ अयोध्या क्रोशैः पूरिता, हर्षरहिता, अश्रुपूरितजनाः, तां रजनीं व्यतीयाय। अथ रजनी व्यतीता, सूर्ये उदिते, राजर्षिपुरोहिताः द्विजातयः समागत्य मन्त्रिसभां जग्मुः। तत्र मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, श्रीमान् जाबालिः च उपविष्टाः। एते ब्राह्मणाः मन्त्रिभिः सह पृथक् पृथक् वदन्तः, सर्वे वसिष्ठं राजपुरोहितश्रेष्ठं प्रति प्रेक्षन्ते स्म।