सा धूलिना समावृता नभःपतिता तारा इव न व्यराजत, या कौसल्यां भूमौ पतितां समाश्लिष्य, शान्तः स राजा तस्थौ। अहं ताः सर्वाः स्त्रियः निपतितगजवध्वः इव अपश्यं; ततः सर्वाः राज्ञः पत्न्यः कैकेय्याः अग्रे स्थिताः। ताः शोकार्ताः विलपन्त्यः भूमौ पतित्वा मूर्च्छिताः, तासां क्रन्दनात् महती निःस्वना समुत्पपात। या निःस्वना पुरा गृहं सम्पद्वतीं कृतवती, सा तदा राजप्रासादं भयसंविग्नदुःखपूर्णं चकार। सर्वतः बन्धुषु शोकार्तेषु हठात् पतितहर्षेषु, करुणाः क्लिष्टदर्शनाः क्रन्दनध्वनयः समुत्थिताः। स्वकृतान्तं प्राप्तस्य राज्ञः प्रासादः एवं जातः; या महिषीभिः परिवृत्तः महात्मा राजा, ताः शोकार्ताः बाष्पपूर्णलोचनाः बाहून्निपीड्य, अनाथवत् विललाप। शृणु, अयोध्याकाण्डस्य षट्षष्टितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतः। अथ राजा अग्निशिखेव शान्तः, सलिलरहितसागर इव, तेजःशून्यः सूर्य इव, स्वर्गं गतः दृष्टः। कौसल्या, नानाविध दुःखैः कृशा, बाष्पपूर्णलोचना, राज्ञः शिरः समालिङ्ग्य कैकेयीं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— "कृपणा कैकेयि, त्वम् अस्य राज्यस्य निर्बन्धेन भोगं कुरु; त्वया नृपः त्यक्तः, पापकर्मणि प्रवृत्ता। रामेण त्यक्ता, पतिना च स्वर्गं गतेन, अहं निर्जनमार्गे परित्यक्ता वाहिनीव, जीवितुम् इच्छां न करोमि। या स्त्री पतिं स्वदेवतां त्यक्त्वा जीवितुम् इच्छेत्, सा त्वद्वत् धर्मत्यक्ता अन्यासु न दृश्यते। लोभसमन्विता दोषं न पश्यति, यथा विषभोजनकर्ता तद्वत्; कुब्जायाः कृते कैकेय्या रघुवंशः नाशितः। राजा अनिच्छया रामं प्रव्राजितवान्; जनकः अपि एतद्विदित्वा मम दुःखं यथा, तथा शोचिष्यति। इह रामः धर्मात्मा कमललोचनः त्यक्त्वा मां न जानाति, विधवा परित्यक्ता चास्मि। सीता तपस्विनी विदेहराजसुता दुःखानभिज्ञा, सा वनवासे दुःखेन निश्चितं क्लिश्यति। रात्रौ वन्यपशुशकुन्तानां भीषणा निनादान् श्रुत्वा सा भयार्ता रामं शरणं गमिष्यति। जनकः वृद्धः अल्पपुत्रः च, वैदेहीं चिन्तयन् दुःखेन आक्रान्तः, निश्चितं प्राणान् त्यक्ष्यति। अहम् अपि पतिसंयुक्ता, अद्यैव स्वकृतान्तं गमिष्यामि; एतद् देहं समाश्लिष्य अग्निम् प्रवेशिष्ये।" ततः गृहेषु स्त्रियः विलपन्तीं दुःखार्तां कौसल्यां समाश्लिष्य सान्त्वनं चक्रुः। ततः मन्त्रिणः भूमिपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा नियमानुसारं सर्वाणि क्रियाकर्माणि चक्रुः। परन्तु बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः राजपुत्रस्य अनुपस्थितौ दाहकर्म न कर्तुम् इच्छन्, अतः भूमिपतिं रक्षाम् अकुर्वन्। राजा मन्त्रिभिः तैलद्रोणे स्थाप्य, मृत इति ज्ञात्वा, स्त्रीभिः उच्चैः विलप्यमानः। ताः स्त्रियः, दुःखार्ताः, अश्रुपूर्णमुख्यः, उच्चैः बाहून् प्रसार्य, शोकेन पीडिताः विललापुः— "हा महाबाहो राजन्! रामेण वियुक्तं त्वया अस्मान् किमर्थं परित्यक्तम्? सदा प्रियवादिनं सत्यप्रतिज्ञं रामं कैकेय्या पापेन वियुक्ता वयं कथं जीवेम? स नः सदा रक्षकः, तवापि; रामः महात्मा वनं गतः, राज्यलक्ष्मीम् उत्सृज्य। त्वया च तेन च वीर्येण वियुक्ताः, दारुणेन दुःखेन पीडिताः, कैकेय्या लज्जिताः कथं वत्स्यामः? या राजा रामं लक्ष्मणं सीतां च परित्यक्ता, सा अन्यं कं न परित्यजेत्?" इति। अश्रुपूर्णमुख्याः शोकेन संविग्नाः राघवस्त्रियः सुखरहिताः व्यथिताः। रात्रिशून्या सत्रीव, पतिहीना स्रीव, अयोध्या महात्मना राज्ञा रहिता न व्यराजत। जनाः अश्रुबिन्दुभिः पीडिताः, स्त्रियः "हा हन्त" इति क्रोशन्त्यः, रिक्तचत्वरगृहाः, सा पुरी यथापूर्वं न व्यराजत। सूर्यरहितं नभः, तारागणरहितं रात्रिवदिव, सूर्ये सहसा अस्तं गते, दिवा समाप्तायां, रात्रिः प्रवर्तते। राजपुत्रं विना, मित्रसमूहः दाहकर्म न कर्तुम् इच्छन्, अतः राजानं शय्यायाम् स्थापयित्वा, तस्य अगम्यम् भावम् चिन्तयन्तः। सूर्यरहितं नभः, तारागणरहितं रात्रिवत्, सा पुरी महात्मना रहिता, अश्रुपूर्णकण्ठैः जनैः रहिता, न व्यराजत। पुरुषास्त्रियश्च समवेत्य, भरतजननीं निन्दन्तः, राज्ञः अभावे दुःखार्ताः, न सान्त्वनं प्राप्नुवन्। एष अयोध्याकाण्डस्य सप्तषष्टितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे। अयोध्या क्रन्दनैः पूर्णा, सुखहीना, जनाः बाष्पगद्गदकण्ठाः, सा रात्रिः यापिता। रात्रौ गता, सूर्ये उदिते, राजपुरोहिताः द्विजातयः च समागत्य सभां जग्मुः। तत्र मार्कण्डेयः, मौद्गल्यः, वामदेवः, काश्यपः, कात्यायनः, गौतमः, तथा श्रीमान् जाबालिः उपविष्टाः आसन्।