शोकविलीनमुखी राज्ञी रुदितक्लिन्नमुखी भूत्वा न प्रकाशमाना, स्वपतिं तथा राजान्यः पतिव्रताः पत्न्यश्च शयाने तत्र दृष्ट्वा, तदन्तःपुरं स्वामिनं मृतवत्सुप्तमिव सन्तं दृष्ट्वा, विकृतरूपमिव बभूव। ततः ताः महिष्यः दुःखपीडिताः सस्वरं विलपन्त्यः पतितनेत्रजलाः बभूवुः। ताः वनगते स्वामिनि पतिते गजपत्नीव स्त्रीगणाः सहसा प्रबुद्धाः सस्वरं रुरुदुः। कौसल्या च सुमित्रा च निद्रां परित्यज्य समुत्थाय, पतिं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च, “हा नाथ!” इति विलप्य भूमौ पतिते। सा कौसलराजसुता धरण्यां प्रलुठन्ती न प्रकाशमाना, रजसा आवृता, दिवः पतिता तारा इव बभूव। राजा च शान्तात्मा कौसल्यया सह भूमौ पतितः स्थितः। अहं ताः सर्वाः स्त्रियः हतगजवधूनिव दृष्टवान्; ततः सर्वाः राजपत्नीः कैकेयीमुपगम्य, शोकसंपीडिताः रुदन्त्यः मूर्च्छिता बभूवुः; तासां क्रन्दनात् महती ध्वनिरुत्पन्ना। यः पूर्वं तद्गृहं समृद्ध्या पूरितमिव आसीत्, सः ध्वनिः तदा भयव्याकुलदुःखेन समन्तात् प्रतिश्रुतः। सर्वतः बन्धूनां दुःखार्तानां हाहाकारः उत्पन्नः, यः हर्षः सहसा पतितः, सः शोचनीयः क्लिष्टश्च बभूव। तदाऽस्य महात्मनः राज्ञः प्राप्य नियतां गतिं, तदन्तःपुरं तादृशं जातम्। तत्र महात्मा राजा, स्वपत्नीभिः परिवृतः, दुःखविह्वलाभिः, बाहू परिकृष्य, अनाथवत् विललाप। एवमायोध्याकाण्डस्य षट्षष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। तदा राजानं दग्धदीपमिव, सलिलहीनमिव सागरं, तेजोहीनमिव सूर्यं, स्वर्गं गतं दृष्ट्वा, कौसल्या नेत्राभ्यां अश्रुपूर्णा, नानाविधशोकैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य, कैकेयीं प्रति वाक्यमब्रवीत्— “सन्तुष्टा भव कैकेयि, राज्यं निर्बाधं भुङ्क्ष्व; त्वं पापकर्मणा, राजा परित्यक्तः। रामेण विहीना अहं, पतिः च स्वर्गं गतः; निर्जनपथे परित्यक्तः पन्थाः इव, मम जीविते न स्पृहाऽस्ति। या स्त्री पतिं स्वदेवतां परित्यज्य जीवितुं इच्छेत्, सा केवलं कैकेयीव धर्मं परित्यज्य एव। लोभिनी दोषान् न पश्यति, विषं खादन्निव; कुब्जया प्रेरिता कैकेय्या रघुवंशो विनष्टः। राज्ञा अनिच्छता रामो वनं प्रेषितः; इदं श्रुत्वा जनकोऽपि मम यथा दुःखं प्राप्स्यति। रामः धर्मात्मा, कमललोचनः, इह निर्गतः, स मां विधवा परित्यक्तां न जानाति। वैदेही तपस्विनी जनकात्मजा दुःखाभ्यासरहिता, सा वनस्थित्या दुःखेन क्लिश्यते। रात्रौ वन्यपशुपक्षिणां भीषणं निनादं श्रुत्वा, सा नूनं भीता राममेव शरणं यास्यति। जनकः च वृद्धः अल्पपुत्रश्च, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकवशात् प्राणान् सन्दास्यति। अहं पतिसंयुक्ता, अद्यैव नियतां गतिं प्राप्स्यामि; एतन्मृतशरीरं आलिङ्ग्य वह्नौ प्रवेक्ष्यामि।” एवं विलपन्तीं कौसल्यां, महतीं शोकविह्वलां, अन्तःपुरस्त्रियः आलिङ्ग्य समाश्वासयन्। ततः मन्त्रिणः पृथिवीपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथोक्तविधिना सर्वाणि अनन्तरकृत्यानि चक्रुः। किंतु मन्त्रिणः, बिना युवराजेन, राज्ञः दाहं कर्तुम् इच्छन्ति न; तस्मात् तं पृथिवीपतिं रक्षितवन्तः। तं तैलद्रोणे स्थापितं राजानं मन्त्रिभिः, मृतं ज्ञात्वा नार्यः विललापुः। हस्तमुत्क्षिप्य, शोकार्ताः, अश्रुपूर्णमुख्यः, दुःखेन पीडिताः, विललापुः— “हा महाबाहो! त्वया वयं रामविहीनाः परित्यक्ताः। कैकेयीदोषात् राघवात् वियुक्ताः, कथं वयं पतिहन्तुः समीपे जीविष्यामः? सः सदा अस्माकं रक्षिता, तव च; रामः महात्मा वनं गतः, राज्यलक्ष्मीं परित्यज्य। त्वद्विहीनाः तं च वीरं विना, व्यसनेन पीडिताः, कैकेय्या लज्जिताः कथं स्थास्यामः? येन राजा, रामः, महाबलः लक्ष्मणः, सीता च परित्यक्ताः—कं न सा परित्यज्येत? अश्रुविलिप्ताः, महाशोकसमाविष्टाः, राघवस्य पतिव्रताः स्त्रियः क्लिष्टाः, हर्षरहिताः बभूवुः। नक्षत्रहीनरात्रिरिव, पतिविहीना स्त्रीव, अयोध्या महात्मनः राज्ञः वियुक्ता न प्रकाशमाना। अश्रुपूर्णजनाकीर्णा, “हा नाथ!” इत्याक्रन्दनारीजनसमाकुला, रिक्तचत्वरगृहद्वारा, सा पुरी न पूर्ववत् आभाति। सूर्यविना व्योम, नक्षत्रहीना रात्रिरिव, सहसा अस्तं गतसूर्ये दिवा समाप्तायां, रात्रिः प्रवर्तते। राजपुत्रं विना, मित्रसमूहेन न दाहे अनुमतः; तस्मात् तं राजानं शय्यायाम् स्थापयित्वा, तस्य अगम्यां स्थितिं चिन्तयन्तः। सूर्यविना व्योम, नक्षत्रहीना रात्रिरिव, सा पुरी महात्मना विहीना, रुदनकण्ठैः रहिता, न आसीद् भीषणा। इति तदन्तःपुरे, राज्ञः निधनात्, दुःखशोकविलापैः सम्पूर्णं सर्वं बभूव, अयोध्या च शोकार्णवे निमग्नेव बभूव।