यद् यत् ताः पूर्वं भयम् आपन्नाः सन्तः आपदं मन्यमानाः, तत् तु नूनम् अभवत् निश्चितम्। कौसल्या च सुमित्रा च, पुत्रशोकसमन्विते, दुःखेन अभिभूताः अभवेताम्। ताः स्वपन्त्यः अपि समये न प्रबुद्धाः, तेजः हीनाः, कृशाङ्ग्यः, शोकाभिभूताः, श्वेतवर्णाः च आसन्। कौसल्या तु तमसा आवृततारा इव न विराजमानासीत्; तस्याः पश्चात् राजपत्नी सुमित्रापि तद्वद एव दृश्यते स्म। राज्ञ्याः दुःखाश्रुपरिम्लानमुख्या न विराजते स्म; राजानं ताः महिष्यः च तथा शयानान् दृष्ट्वा— अन्तःपुरं स्वामिना शून्यं शयितेन परिवर्तितमिव अभवत्। ततः ताः महिष्यः शोकसन्तप्ताः तीव्रं निनदं कृत्वा रुरुदुः। वनमध्ये पतितगजपत्नीव, ताः स्त्रियः स्वामिपतनं दृष्ट्वा सहसा प्रबुद्धाः उच्चैः प्राक्रन्दन्। कौसल्या सुमित्रा च निद्रां परित्यज्य उत्तस्थतुः; राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च— "हन्त आर्य!" इति क्रोशन्त्यौ भूमौ पतिते। कोसलराजस्य दुहिताऽपि भूमौ परिवर्तमाना न विराजते स्म, धूलिना आवृता, पतिततारा इव; राजा तु शान्तः शयानः, कौसल्या भूमौ पतिता च। अहं ताः सर्वाः स्त्रियः हतगजाङ्गनासमानः दृष्टवान्; ततः कैकेयीपुरस्कृताः सर्वाः राजपत्नीः— रुदन्त्यः, शोकक्लिष्टाः, मूर्च्छिताः च पतिताः; तासां क्रन्दनात् महद् शब्दः समुत्पन्नः। यः शब्दः पूर्वं भवनं श्रीया पूरयामास, सः इदानीं भयविप्रलापदुःखैः समाकुलं कृत्वा प्रतिध्वनितः। सर्वतो बन्धुषु दुःखितेषु, हर्षपरित्यक्तेषु, दीनदुःखितेषु, महान् क्रन्दननादः समुत्पन्नः। राज्ञः स्वगतिकस्य भवनं तथा जातम्; तं दीप्तिमन्तं राजानं, विलपन्त्यः, दुःखार्ताः, पतिव्रताः महिष्यः परिवृत्य, अनाथवत् बाहू परिगृह्य विलपन्त्यः दृष्टाः। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः। राजानं दग्धदीपमिव, जलहीनसागरमिव, तेजोहीनं सूर्यं यथा, स्वर्गं गतं दृष्ट्वा— कौसल्या, नानाविधदुःखक्लिष्टा, अश्रुपूर्णलोचना, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य कैकेयीं प्रत्युवाच। "तुष्टा भव कैकेयि! निर्बाधं राज्यं भोक्ष्यस्व; त्वया, क्रूरे, पापकर्मणि प्रवृत्तया, राजा परित्यक्तः। रामो मां परित्यज्य गतः, पतिश्च स्वर्गं गतः; निर्जनमार्गे परित्यक्तं पन्थानं यथा, अहं जीवितुम् इच्छामि न। या स्त्री स्वदेवता पतिं परित्यज्य जीवितुम् इच्छेत्, तादृशी नारी नास्ति, केवलं धर्मत्यक्ता कैकेयीव। लोभसमाक्रान्ता दोषं न पश्यति, विषभोजनसमया इव; काक्यायाः कुब्जया प्रेरिता रघुवंशः नष्टः। राजा अनिच्छया रामं प्रव्राजितवान्; जानकः एतत् श्रुत्वा मम यथा, तथा दुःखं प्राप्स्यति।" "अधुना धर्मात्मा कमललोचनः रामः इहातीतः, स मां विधवां परित्यक्तां न जानाति। सीता तु तपस्विनी जनकनन्दिनी दुःखानभिज्ञा, सा वनवासे दुःखेन क्लिश्यते। रात्रौ मृगपक्षिणां भीषणं शब्दं श्रुत्वा, सा नूनं भीता रामं शरणं गच्छति। जानकः वृद्धः अल्पपुत्रश्च, वैदेहीं चिन्तयन् दुःखार्तः, नूनं प्राणान् त्यक्ष्यति। अहं पतिसत्ता आज्ञया अद्यैव देहमालिङ्ग्य अग्निं प्रवेक्ष्ये।" ततः अन्तःपुरनारीः शोकसन्तप्तां विलपन्तीं कौसल्यां समाश्वास्य आलिङ्ग्य ताम् अवारयन्। ततो मन्त्रिणः पृथिवीपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथानिर्दिष्टं सर्वाणि अनन्तरकर्माणि चक्रुः। परन्तु प्राज्ञा मन्त्रिणः कुमारं विना राज्ञः दाहकर्म कर्तुम् न इच्छन्; तस्मात् ते पृथिवीपतिं रक्षामासुः। राजा मन्त्रिभिः तैलद्रोणे स्थाप्य, मृतत्वं विज्ञाय, ताः स्त्रियः उच्चैः विलपन्त्यः शोकसमाकुलाः। बाहून्निमील्य, दुःखार्ताः, अश्रुपूर्णमुख्यः, ताः विलपन्त्यः शोकविह्वलाः। "हन्त महाबाहो! त्वया वयं रामवियुक्ताः, सदा प्रियवादिना सत्ये स्थितेन; कथं त्वं नः परित्यक्तवान्?" "कैकेय्याः पापेन राघवात् वियुक्ताः, वयं विधवाः कथं पतिघातिन्याः समीपे वत्स्यामः? सदा अस्माकं रक्षकः, तवापि रक्षकः, स्वाधीनः च; रामः श्रीमान् वनं गतः, राज्यश्रीं परित्यज्य। त्वया च तेन च तेन च वीर्येण वियुक्ताः, दुःखार्ताः वयं कैकेय्या लज्जिताः कथं स्थास्यामः?" "या येन राजा, रामः, महाबलः लक्ष्मणः, सीता च परित्यक्ता— सा अन्यं कं न परित्यज्येत्?" अश्रुपूर्णमुख्यः, महाशोकसमाकुलाः, राघवस्त्रियः सुखविहीनाः उरः परिवर्तन्त। नक्षत्रहीनरात्रिरिव, पतिविहीनस्त्रीव, अयोध्या महात्मना राज्ञा वियुक्ता न विराजते स्म। अश्रुपूर्णजनसमाकुला, स्त्रीणां "हन्त" इति क्रन्दनैः, रिक्तचत्वरगृहयुता, सा पुरी न यथापूर्वं बभासे।