तत्र ताः स्त्रियः, नद्याः तटे तृणानि इव प्रवाहे कम्पमानानि, राजानं दृष्ट्वा अधिकतरं कम्पिताः। यत् ताः भयमिव आपद्यमानं मन्यन्ते स्म, तत् नूनं घटितमिति निश्चितम्। कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिभूताः, शय्यायामपि सुप्ताः सतीः, यथाकालं न समुत्तस्थुः; तेजोहीनाः, विवर्णाः, शोकाभिभूताः, नम्राः च ताः बभूवुः। कौसल्या न प्रकाशते स्म, तमसा आच्छन्नतारा इव; तस्याः अनन्तरं सुमित्रा अपि तद्वद्रूपा बभूव। शोकबाष्पैः मुखं कलुषितम्, सा महाराजपत्नी न प्रकाशते स्म; राजा ताः च महिष्यः तत्र शयानाः दृष्ट्वा— अन्तःपुरं तु तेन स्वामिना शयानं मृतवत् जातम् इव अभवत्; ताः तु महिष्यः शोकसन्तप्ताः उच्चैः क्रोशन्त्यः बभूवुः। वनमध्ये पतितगजपत्नीव गज्यः, ताः स्त्रियः सहसा प्रबुद्धाः, भीमं निनादम् अकुर्वन्। कौसल्या च सुमित्रा च निद्रां विहाय उत्थाय, राजानं दृष्ट्वा स्पृशन्त्यौ— "ह हा नाथ!" इति उच्चैः क्रोशन्त्यौ भूमौ पतिते; कौसलराजस्य दुहिता भूमौ परिभ्रमन्ती द्रष्टुं शक्यते स्म। सा रजसा आवृता, पतिततारा इव, न प्रकाशते स्म; राजा तु शान्तः कौसल्यया सह भूमौ पतितः शयानेन दृष्टः। अहं ताः सर्वाः स्त्रियः हतगज्यः इव अपश्यं; ततः सर्वाः राजमहिष्यः कैकेय्या अग्रे— रुदन्त्यः, शोकातुराः, मूर्च्छिताः अपतन्; तासां क्रन्दनात् महती ध्वनिः उत्पन्ना। या ध्वनिः पूर्वं गृहम् ऐश्वर्येण पूरयति स्म, सा इदानीं भयविप्रलापदुःखैः अन्तःपुरं व्याप्य प्रतिश्रूयते। सर्वतः बान्धवानां दुःखार्तानां महाक्रन्दः उत्पन्नः, येषां हर्षः सहसा पतितः, ते शोच्याः विषण्णाः च दृश्यन्ते। राजा यो गच्छन् स्वं कालं प्राप, तस्य राजवेश्म एवं जातम्; स च महात्मा राजा, महिषीभिः परिवृतः, ये शोकेन भीषणा रुदन्त्यः, तस्य बाहू गृहीत्वा अनाथवत् विलपन्ति स्म। इदानीं श्रृणु श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमे सर्गे कथितं यत्— राजानं तु दृष्ट्वा दीपशिखेव नष्टं, निर्जलसागरमिव, तेजोहीनं सूर्यं इव, स्वर्गं गतं च— कौसल्या, नेत्राभ्यां बाष्पपूरितया, नानाशोकैः कृशा, राजशिरः आलिङ्ग्य कैकेयीं प्रति इदं वचनम् उवाच— "तुष्टा भव, कैकेयि! निर्बाधं राज्यं भोक्ष्यस्व; त्वया, पापकर्मणि, पतिं परित्यज्य, अहो क्रूरे! रामः मां विहाय गतः, पतिः च स्वर्गं गतः; अहं निर्जनमार्गे त्यक्तसारथिवत्, जीवितुम् इच्छामि न। या स्त्री पतिं, स्वदेवता इव, परित्यज्य जीवितुम् इच्छेत्, सा केवलं धर्मं परित्यज्य त्वद्वद् भवेत्। लोभिनी दोषान् न पश्यति, विषमश्नान् इव तद्विपाकं न वेत्ति; कुब्जायाः हेतोः कैकेय्या रघुवंशः विनष्टः। राज्ञा, अनिच्छता अपि, रामः प्रव्राजितः; जनकः अपि, एतद्वृत्तं श्रुत्वा, मम इव शोकं प्राप्स्यति। रामः धर्मात्मा, पद्माक्षः, इह गत्वा, मां विधवां परित्यक्तां न वेत्ति। सीता, तपस्विनी मिथिलेश्वरस्य दुहिता, दुःखानभिज्ञा, वनवासे नूनं शोकातुरा भविष्यति। रात्रौ व्याघ्रपक्षिणां भीमं शब्दं श्रुत्वा, सा नूनं भीता राघवे शरणं यास्यति। जनकः अपि, वृद्धः, अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकाभिभूतः, नूनं प्राणान् त्यक्ष्यति। अहं पतिसत्या, अद्य एव स्वं कालं प्राप्स्यामि; एतद् शरीरमालिङ्ग्य वह्निं प्रवेक्ष्यामि।" ततः अन्तःपुरवध्वः, विलपन्तीं महाशोकाभिभूतां कौसल्यां परिष्वज्य, शनैः प्रतिषेधयन्। ततः मन्त्रिणः पृथिवीपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथोक्तं सर्वाणि अनन्तरकर्माणि चक्रुः। ते तु बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः, राजपुत्रं विना, राज्ञः दाहकर्म न कर्तुम् इच्छन्तः, तस्मात् पृथिवीपतिं रक्षामासुः। राजा मन्त्रिभिः तैलद्रोणे स्थाप्य, मृतं विज्ञाय, स्त्रीभिः सशब्दं विलप्यमानः। ताः बाहून्निमील्य, शोकार्ताः, बाष्पपूर्णमुख्यः, रुदन्त्यः, दुःखेन पीडिताः, विलपन्ति स्म— "हा महाराज! किं त्वया वयं परित्यक्ताः, रामविहीनाः, सदा प्रियवादिनं सत्यसन्धं च? कैकेय्याः दुष्टेन वियोगेन राघवात् वयं विधवाः कथं जीवेम, पतिक्रूरायाः समीपे? सः सदा अस्माकं रक्षकः, तव च; रामः महात्मा वनं गतः, राज्यलक्ष्मीं परित्यज्य। त्वत्तः च तस्मात् च वीरात् वियुक्ताः, दैवोपहताः, वयं कैकेय्याः कलङ्किताः कथं स्थास्यामः? या राजानं, रामं, वीरं लक्ष्मणं, सीतां च परित्यज्य, अन्यं कं न त्यजेत्? अश्रुपरिष्वक्ताङ्ग्यः, महाशोकाभिभूताः, राघववध्वः, निरानन्दाः, परिभ्रमन्ति। तारारहितरात्रिरिव, पतिविहीना नारीव, अयोध्या अपि, नृपतिविहीना, न प्रकाशते स्म।" इति एषा कथा, यथाशास्त्रं, श्रीरामायणे वर्णिता, शोकसन्तप्ते अन्तःपुरे, राजमहिषीणां विलापयुक्ता, राज्ञः निधनसमये प्रवृत्ता।