तदा ताः स्त्रियः, शयनाचारचेष्टासु निपुणाः, राज्ञः जीवितभीत्या कम्पनायुक्ताः अभवन्। तासाम् अधस्तात् प्रवाहस्य तीरग्रामाणां तृणानि यथाः प्रवाहवेगेन कम्पन्ति, तथा ताः स्त्रियः सन्तापेन कम्पमाना, राजा दृष्ट्वा अधिकं कम्पिताः। यद् अपि ताः स्त्रियः आपद्भयं शङ्कितवन्त्यः, तत् तस्याः निश्चितं जातम्। कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकवशेन दुःखपराभूताः अभवन्। ताः निद्रायाम् स्थिताः अपि समये न जाग्रुः; तेजोहीनाः, श्वेतवर्णाः, शोकवशेन झुकिताः अभवन्। कौसल्यानि न प्रकाशन्ते, तमसाच्छन्नतारकायाः इव; ततोऽनन्तरं राजा पत्नी सुमित्रा अपि तथा दृश्यते। राज्ञ्याः मुखं शोकाश्रुबिन्दुभिः कलुषितम्, न प्रकाशते; राजानं ताः महिष्यः तथा शयानम् दृष्ट्वा— अन्तःपुरं, स्वामिनं शोकनिद्रायां निहितं दृष्ट्वा, परिवर्तितमिव अभवत्। ततः ताः आर्याः स्त्रियः शोकाभिभूताः उच्चैः विलपितुम् आरभन्त। वनमध्ये पतितमहिषिणः स्त्रियः यथा, ताः स्त्रियः स्वामिनं पतितं दृष्ट्वा, सहसा चेतनां प्राप्ताः, उच्चैः विलपितुम् आरभन्त। कौसल्या सुमित्रा च निद्रां त्यजित्वा उत्थिते; राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च— ‘हाय, आर्य!’ इति उच्चैः क्रन्दित्वा भूमौ पतिते; कौसल्यानृपस्य कन्या भूमौ विक्षिप्ता। सा रजसा समाच्छन्ना, पतिततारकायाः इव, न प्रकाशते; राजा शान्तः शयाने कौसल्यानृप्या भूमौ पतिता। अहं ताः सर्वास्त्रियः हतमहिषिण्यः इव दृष्टवान्; ततः सर्वा राज्ञः पत्न्यः, कैकेयी अग्रतः— रुदन्त्यः, शोकाभिभूताः, मूर्च्छिताः पतिताः; तासां क्रन्दनात् महान् शब्दः उत्पन्नः। यः शब्दः पूर्वं गृहे सौभाग्यं वर्धयति, सः इदानीं अन्तःपुरं भय, विक्षेप, विषादेन पूरयति। सर्वतः शोकसन्तप्तबान्धवानां उच्चैः विलापः उत्पन्नः, यासां आकस्मिकं हर्षः पतितः, दीनाः, शोकयुक्ताः अभवन्। राज्ञः अन्तःपुरं, यस्य नियतकालः प्राप्तः, तथा अभवत्; सः महात्मा राजा, पत्न्यः विषादेन रुदन्त्यः, बाहू गृहीत्वा, अनाथवत् विलपन्। शृणु, अयोध्याकाण्डे षष्ट्युत्तरषष्टितमः सर्गः वाल्मीकि रामायणे प्रसिद्धः। राजानं दृष्ट्वा, शान्तमिव अग्निं, जलरहितमिव समुद्रं, तेजोहीनमिव सूर्यं, स्वर्गं गतं— कौसल्या, नेत्राभ्यां अश्रुपूर्णा, विविधदुःखैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य, कैकेयीं प्रत्युवाच। ‘सन्तुष्टा भव कैकेयी, निर्बाधं राज्यं भुङ्क्ष्व; राजानं त्यक्त्वा, क्रूरा, दुष्कृतनिष्ठा। रामः मां त्यक्त्वा, पतिः स्वर्गं गतः; निर्जनमार्गे परित्यक्तायाः पन्थायाः इव, जीविते स्पृहां न करोतिः। या स्त्री स्वदेवतं पतिं त्यक्त्वा जीवितुम् इच्छेत्, सा केवलं कैकेयी धर्मत्यागिनी। लोभिनी दोषान् न पश्यति, विषभोजनं यथा हानिं न जानाति; कुब्जया कारणेन रघुवंशः कैकेय्या नष्टः। राजा अनिच्छया रामं वनवासाय प्रेषितवान्; जनकः इदं शृण्वन्, मम दुःखं यथा, तथा शोकितः भविष्यति। रामः धर्मात्मा, पद्मनयनः, इह निर्गतः, न जानाति मां, विधवा, त्यक्ता। सीता, तपस्विनी, विदेहराजकन्या, दुःखानभिज्ञा, वनवासे दुःखेन क्लिश्यति। रात्रौ वन्यपशु पक्षिणां घोरं शब्दं शृण्वन्, सा भयार्ता रामं शरणं गच्छति। जनकः वृद्धः, अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकवशेन, निश्चितं प्राणान् त्यजति। अहं पतिसंनिष्ठा, अद्य नियतकालं प्राप्य, शरीरम् आलिङ्ग्य, अग्निम् प्रवेश्यामि। ततः अन्तःपुरस्त्रियः कौसल्यानृप्यां दुःखसन्तप्तां आलिङ्ग्य, शान्त्या निगृह्य। ततः मन्त्रिणः भूमिपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथानिर्दिष्टम्, सर्वं कर्म अकुर्वन्। मन्त्रिणः, राजपुत्रं विना, राजा दाहकर्म न इच्छन्ति; अतः भूमिपतिं रक्षितवन्तः। राजा मन्त्रिभिः तैलद्रोणे स्थापितः, ताः स्त्रियः मृतं ज्ञात्वा, उच्चैः विलपितुम् आरभन्त। कराभ्यां उत्थाय, दुःखिता, अश्रुपूर्णमुखा, शोकवशेन रुदन्त्यः, दुःखेन विलपन्ति। ‘हाय महराजन्! किम् अस्मान् त्यक्तवान्, रामं सत्यनिष्ठं, प्रियवादिनं विहाय?’ राघवात् कैकेयीदुष्ट्या वियुक्ताः, वयं विधवा पतिसंहारिण्या समीपे कथं जीवामः? सः सर्वदा अस्माकं रक्षकः, तव च, स्वाधीनः; रामः महात्मा वनं गतः, राज्यं परित्यज्य। त्वया च तेन च वीर्येण विना, व्यसनाभिभूताः, कैकेयीदोषेण, कथं वयं स्थास्यामः? यया राजा, रामः, महाबलः लक्ष्मणः, सीता च त्यक्ताः—कं न सा त्यजेत्? अश्रुभिः आवृता, महाशोकाभिभूताः, राघवस्य आर्याः स्त्रियः, सुखहीनाः, भूमौ विक्षिप्ताः।