अन्याः अपि युवतयः शुभानि द्रव्याणि समर्पणार्थं पानपात्राणि च यथायोग्यं समुपाजह्रुः। स तु राजपुत्रः सर्वलक्षणैः शोभमानः, सर्वं सम्यगर्चितं, सर्वं च गुणसमृद्ध्या श्रीमद्विभूषितं, राज्ञः योग्यतया विराजमानमिव बभूव। ततो यावत्सूर्योदयः सर्वे उत्सुकाः स्थिताः, किंचित् जातमिति न ज्ञायमाने, किं नाम जातमिति चिन्तयन्तः। तदा ये कोसलराज्ञः अन्तःपुरे स्वपन्त्यः स्त्रियः, ताः समागत्य स्वपतेः प्रबोधनाय प्रयासमकुर्वन्। ताः तु यथोचितं विनयेन शिष्टाचार्य च, न शय्याम् अस्पृशन्, न च तं विप्रबोधयन्। ताः स्त्रियः शय्याचेष्टाविज्ञानकुशलाः, स्वामिनः प्राणभीत्याञ्च कम्पनेन पीडिताः। सरितः तीरे तृणानि यथा प्रवाहे कम्पन्ते, तथा ताः स्त्रियः कम्पमानाः, राजानं दृष्ट्वा अधिकतरं कम्पिताः। यद् भीताः आपद्भयम्, तत् नूनं जातम्; कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकवशेन संतप्ते। ताः स्वपन्त्यः अपि समये न प्रबुद्धाः, शोकेन शोभाविहीनाः, शुक्लवर्णाः, नमिताः च। कौसल्या न बभासे, तमसा आवृततारा इव; कौसल्यानन्तरं राज्ञः पत्नी सुमित्रापि तथैव दृश्यते स्म। रजसा लिप्तमुखी सा रानी शोकाश्रुनिषिक्तवदना न बभासे; तं राजानं ताः महिष्यः च क्षीणवर्णाः शोकसन्तप्ताः शयाने दृष्ट्वा। अन्तःपुरं तु स्वामिनं शयानं दृष्ट्वा परिवर्तितमिव बभूव; ताः महिष्यः शोकेन पीडिताः उच्चैः क्रन्दन्त्यः। वनमध्ये पतितगजपत्नीव ताः स्त्रियः, सहसा चेतनां प्राप्य, उच्चैः विलप्य जगुः। कौसल्या च सुमित्रा च स्वप्नं परित्यज्य उत्तस्थुः; तं राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च। "हा आर्य!" इति उच्चैः क्रोशन्त्यः भूमौ न्यपतन्; कोसलराजस्य कन्या भूमौ परिभ्रमन्ती निपपात। रजसा आवृताङ्गी सा न बभासे, पतिततारा यथा; स राजा शान्तः कौसल्यानि भूमौ पतितां कृत्वा शयाने। अहं ताः सर्वाः स्त्रियः हतगजपत्नीव दृष्टवान्; ततः कैकेयीमुख्याः सर्वा राजपत्नीः। रुदन्त्यः शोकेन पीडिताः मूर्च्छिताः; तासां क्रन्दनात् महद्रवः उत्पन्नः। यः शब्दः पूर्वं शुभमङ्गलपूर्णः गृहं पूरयत्, स इदानीं भयविषादविक्लवेन अन्तःपुरं व्याप्य स्थितः। सर्वतः बन्धुषु दुःखार्तेषु, हर्षात् पतितेषु, करुणं क्लिष्टं च क्रन्दनं समुत्थितम्। राज्ञः भवनं, स्वगतिकाले प्राप्तस्य, एवं जातम्; स च कीर्तिमान् राजा, स्त्रीभिः परिवृतः, शोकेन रुदन्तीभिः, बन्धुहीन इव बाहू अंस्त्रग्रहीत्वा विललाप। अथ शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः। राजानं तु मृतवत् दग्धदीपमिव, अपां रहितमिव सागरम्, तेजोविहीनं सूर्यं यथा, स्वर्गं गतं दृष्ट्वा— कौसल्या अश्रुपूर्णलोचना, नानाशोकैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्— "सन्तुष्टा भव कैकेयि! निर्बाधं राज्यं भोक्ष्यस्व; त्वया नृपः त्यक्तः, पापकर्मणि प्रवृत्ता त्वम्। रामेण विहीना अहम्, पतिना च स्वर्गं गतेन, शून्ये मार्गे परिव्राजिका इव, जीवितुं न स्पृहये। या स्त्री पतिं त्यक्त्वा, स्वदेवता इव, जीवितुमिच्छेत्, सा केवलं त्वद्विधा धर्मपरित्यक्ता भवति। लोभिनी दोषं न पश्यति, विषं खादन्तीव न वेत्ति; कुब्जया प्रेरिता कैकेयी रघुवंशं नाशयति। राजा अनिच्छया रामं प्रव्राजितवान्; जनकः अपि एतद्विदित्वा मम यथा शोचिष्यति। रामः धर्मात्मा कमललोचनः, अस्मात् गच्छन्, मां विधवां त्यक्तां न जानाति। सीता, तपस्विनी जनकात्मजा, दुःखानभिज्ञा, वने दुःखेन निश्चितं क्लिश्यति। रात्रौ व्याघ्रपक्षिणां भीषणं शब्दं श्रुत्वा, सा भीता राममेव शरणं गमिष्यति। जनकः, वृद्धः अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, दुःखेन संतप्तः, निश्चितं प्राणान्स्यजति। अहं पतिसत्ता आज्ञया अद्यैव प्रायोपवेशनं करिष्यामि; एतदङ्गं आलिङ्ग्य वह्नौ प्रवेक्ष्ये। ततो गृह्यः स्त्रियः कौसल्यां विलपन्तीं महता शोकेन पीडितां परिष्वज्य सान्त्वयामासुः। ततः मन्त्रिणः भूतले पृथिवीपतिं तैले स्थापयित्वा, यथान्यायं सर्वकर्माणि चक्रुः। पुत्रं विना तु बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः दाहकर्म न चक्रुः; तस्मात् भूमिपालं रक्षामासुः। राजा मन्त्रिभिः तैलद्रोणे निवेशितः, ताः स्त्रियः मृतमिति विज्ञाय उच्चैः विललापुः। कराभ्यां उच्चैः कृत्वा, अश्रुपूर्णमुख्यः, शोकेन संतप्ताः, ताः स्त्रियः विललापुः। "हा महाबाहो! त्वं नो रामविहीनान् किमर्थं परित्यजसि, सदा प्रियवादिनं सत्यधृतिं रामं विना?" इति शोकार्ता विललापुः।