तदा राजमहति वीणानिनादैः स्वस्तिवाचनगीतैश्च शुभैः शब्दैः समन्तात् पूरितं बभूव। ततः पुनः शुद्धाचाराः सेवायाम् निपुणाः स्त्रियः, यत्र पूर्वं समागताः, तत्र पुनरपि, यौवनसमृद्धाः सौम्यरूपाः, समवेताः। स्वर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं यथाकालं स्नानार्थं यथाविधि समानीय, ताः स्त्रियः समर्पयन्ति स्म। अन्याः युवतयः अपि शुभद्रव्याणि, पानपात्राणि च यथायोग्यं समुपाहरन्। स राजा सर्वलक्षणसम्पन्नः, सर्वं यथोचितं पूजितं, सर्वगुणसमृद्ध्या शोभमानं, राज्ञः योग्यं तत्र दृश्यते स्म। ततः सर्वे जनाः सूर्यस्योदयपर्यन्तं तत्र स्थित्वा, किमिदं जातमिति सन्देहेन, किञ्चित् न जातमिति च चिन्तयन्तः, प्रतीक्षां कुर्वन्ति स्म। अथ कोसलराजस्य अन्तःपुरवर्तिन्यः स्त्रियः, ये राजगृहसमीपे शयानाः आसन्, समागत्य स्वपतिं बोधयितुम् प्रयत्नं चक्रुः। ताः स्त्रियः मर्यादया, लज्जया च, न तस्य शय्याम् उपस्पृशन्ति, न च तं विघ्नयन्ति स्म। शय्याचेष्टास्वप्नज्ञानकुशलाः ताः स्त्रियः, राज्ञः प्राणान् आशङ्क्य, कम्पनायुक्ताः अभवन्। यथा सरितः तीरे तृणानि प्रवाहे कम्पन्ते, तथा ताः स्त्रियः कम्पमाना, राजानं दृष्ट्वा अधिकतरं च कम्पन्ते स्म। यद् भयम् आसीत् तद् विपत्तिरिति निश्चित्य, कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकविह्वलिते, शोकसम्बाधे, शय्याम् नोत्थाय, काले न प्रबुद्धे, तेजोहीने, विवर्णे, शोकाभिभूते, अवनताङ्ग्यौ अभवताम्। कौसल्या तमसा छन्नतारा इव न शोभते स्म; तस्याः अनन्तरं सुमित्रा अपि तथैव दृश्यते स्म। राजपत्नी शोकबाष्पपरिषिक्तमुखी न शोभते स्म; राजानं ताः महाभागाः पत्न्यः च शयानं दृष्ट्वा— अन्तःपुरं स्वामिना शून्यं, विकृतरूपं जातम् इव अभवत्। ततः ताः महिष्यः, दुःखार्ताः, उच्चैः विलप्य, वनगते पतिते करिणि करिण्यः इव, मूर्च्छा प्राप्ताः अपि संज्ञां प्राप्ताः। कौसल्या सुमित्रा च निद्रां परित्यज्य, उत्थाय राजानं दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, हा नाथ इति विलप्य, भूमौ पतिताः; कोसलराजस्य दुहिता भूमौ परिभ्राम्यते स्म। सा रजसा आवृता पतिता न तारा इव आकाशात् पतिता शोभते स्म; राजा च शान्तः, कौसल्या भूमौ पतिता च। ताः सर्वाः स्त्रियः मया दीनाः हतकरिण्यः इव दृष्टाः; ततः सर्वाः राजपत्नीः कैकेयीमुख्याः, शोकविह्वलाः, मूर्च्छिताः, उच्चैः रुदन्त्यः, महतीं ध्वनिं जनयन्ति स्म। या ध्वनिः पूर्वं ऐश्वर्येण गृहम् अपूरयत्, सा इदानीं भयविप्रलापशोकैः गृहं व्याप्नोति स्म। सर्वतः बन्धुवर्गस्य शोकार्तस्य, हृष्टस्य ह्रस्यन्तः, करुणदीनः कोलाहलः उत्पन्नः। नियतकालं प्राप्तस्य राज्ञः वेश्म इदं तथा जातम्; स च कीर्तिमान् राजा, शोकार्ताभिः पत्निभिः परिवृतः, बाहू गृहीत्वा, अनाथवत् विलपति स्म। एवमयं महर्षेः वाल्मीकिनः रामायणे, अयोध्याकाण्डे, षट्षष्टितमः सर्गः प्रवर्तते। तत्र, राजानं दग्धदीपमिव, निर्जलार्णवमिव, तेजोहीनमिव सूर्यं, स्वर्गं गतं दृष्ट्वा, कौसल्या अश्रुपूर्णलोचना, नानाशोकैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य, कैकेयीं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— "तुष्टा भव कैकेयि, निर्बाधेन राज्यं भोक्ष्यस्व; त्वया नृपः परित्यक्तः, पापप्रवृत्ते क्रूरे। रामेण मम त्यक्तायाः, पतिरपि स्वर्गं गतः, निर्जनमार्गे परित्यक्तं सार्थमिव, जीवितुं नोत्सहे। "या स्त्री स्वदेवतं पतिं परित्यज्य, जीवितुमिच्छति, सा त्वद्विधा धर्मपथात् पतिता; लोभात् दोषं न पश्यति, विषं भुञ्जानापि हानिं न वेत्ति; कुब्जायाः वशात् रघुवंशो नष्टः। राजा अनिच्छन् अपि रामं प्रव्राजितवान्; जनकः अपि एतद् श्रुत्वा, मम यथा, शोकमापत्स्यति। "रामः धर्मात्मा, पद्मलोचनः, इह त्यक्त्वा, मां विधवां, परित्यक्तां न जानाति। जानक्याः, तपस्विन्याः, दुःखासहायाः, वनवासे दुःखेन क्लिश्यते। निशि व्याघ्रशार्दूलपक्षिणां भयावहान् शब्दान् श्रुत्वा, सा निश्चितं रामं शरणं गमिष्यति। जनकः अपि वृद्धः, अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकसंविग्नः, प्राणान् त्यक्ष्यति। "अहं पतिसती, अद्यैव स्वकीयमन्त्यं गमिष्यामि; एतत् शरीरं आलिङ्ग्य वह्नौ प्रवेक्ष्यामि।" इति विलपन्तीं कौसल्यां, दुःखार्तां, गृहमहिष्यः आलिङ्ग्य, सान्त्वनया निरोद्धुम् प्रयत्नं चक्रुः। ततः मन्त्रिणः, पृथिव्याः स्वामिनं तैलद्रोण्यां स्थापयित्वा, यथानिर्दिष्टं सर्वं क्रियाविधिं चक्रुः। किन्तु बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः, कुमारं विना, राज्ञः दाहकर्म कर्तुं न इच्छन्तः, तस्मात् पृथिव्याः स्वामिनं रक्षितवन्तः।