तस्याः शब्देन प्रमुदिताः शाखाग्रनिलयाः पक्षिणः, राजगृहान्तः पञ्जरस्थाश्च, जाग्रताः समभवन्, मधुरं कूजितुम् आरब्धवन्तः। ततः शुभनिनादाः वीणानां, मङ्गलश्लोकगीतध्वनयश्च, राजप्रासादं व्याप्य प्रवर्तन्ते स्म। तदा शुद्धाचाराः, सेवायां निपुणाः, यौवनसंपन्नाः सुन्दरीणां स्त्रियः, पूर्ववत् समागताः। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं, यथाकालं यथानियमं स्नानार्थं, आदाय आगच्छन्। अन्याः युवतयः मङ्गलद्रव्याणि, पानपात्राणि च, यथायोग्यं समाहृत्य उपस्थापयामासुः। स च राजा सर्वलक्षणसम्पन्नः, सर्वं यथोचितं पूजितं, समृद्धिगुणविभूषितं, राज्ञः योग्यं शोभमानं चाभवत्। ततः सूर्योदयपर्यन्तं सर्वे जनाः किंचित् जातं न पश्यन्तः, किमिदं जातमिति चिन्तयन्तः, प्रतीक्षां चक्रुः। ततः कोसलराजस्यान्तःपुरनिवासिन्यः, राजगृहस्य समीपे शयानं स्वमधिपतिं बोधयितुम् उपजग्मुः। ताः यथोचिताचारनियमं पालयन्त्यः, राजशय्याम् अनस्पृश्य, न किञ्चिदपि विक्षोभयन्त्यः, स्थिताः। ताः सुप्तस्वप्नचेष्टाज्ञानकुशलाः स्त्रियः, राज्ञः प्राणभीत्या कम्पनं जगृहुः। नद्याः तटे तृणानि यथा प्रवाहे कम्पन्ते, तथा ताः स्त्रियः कम्पमानाः, राजा दृष्ट्वा अधिकं चाकम्पन्त। यद् आपद्भयम् आसीत्, तत् निःसंशयं जातम्; कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिभूताः। सुप्ताः अपि ताः न यथाकालं बुबुधिरे; तेजोहीनाः, विमलवर्णाः, शोकाभिभूताः, शिरसि नताः आसन्। कौसल्या न शोभते स्म, तमसा संवृता तारा इव; तस्याः पश्चात् राजपत्नी सुमित्रापि तथा दृश्यते स्म। शोकबाष्पैः मुखं मलिनम्, सा महाराज्ञी न शोभते स्म; राजा ताः च महाभागाः पत्न्यः शयानः दृष्ट्वा— अन्तःपुरं, स्वामिनं मृतवत् शयानं दृष्ट्वा, रूपान्तरितम् इव बभूव; ताः राजमहिष्यः शोकसंतप्ताः, उच्छैः क्रोशन्त्यः पतिताः। वनमध्ये निपतितमहागजपत्नीव, ताः स्त्रियः सहसा प्रबुद्धाः, उरःकम्पेन महान् निनादं चक्रुः। कौसल्या सुमित्रा च निद्रां परित्यज्य उत्थाय, राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च— "हा नाथ!" इति विलप्य भूमौ पतिताः; कोसलराजस्य दुहिता भूमौ निषण्णा इव व्यथिता। रजसा आवृता सा न शोभते स्म, पतिता तारा नभः इव; राजा शान्तः, कौसल्या च भूमौ पतिता तिष्ठतः। अहं ताः सर्वाः स्त्रियः हतगजस्त्रीरिव दृष्टवान्; ततः सर्वाः राजपत्नीः कैकेयीमुख्याः— रुदन्त्यः, शोकसंपीडिताः, मूर्च्छिताः पतिताः; तासां क्रन्दनात् महती ध्वनिः उत्पन्ना। या ध्वनिः पूर्वं गृहं समृद्ध्या पूरयति स्म, सा इदानीं भयविषादविप्रलम्भैः समाकुलं कृत्वा प्रतिश्रूयते स्म। सर्वतः, बन्धूनां दुःखार्तानां, सहसा प्राप्तानन्दभ्रंशात्, करुणा विषण्णता च उत्पन्ना। यस्य राज्ञः नियतकालं प्राप्तस्य, तस्य राजगृहं एवं जातम्; तं महात्मानं राजानं, शोकविह्वलाभिः पत्निभिः परिवृतं, बाहू परिगृह्य, अनाथवत् विलपन्तं दृष्टवान्। अथ शृणु—श्रीवाल्मीकि रामायणस्य अयोध्याकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। राजानं तु मृतवत् शयानं, वह्नेः शान्तमिव, जलहीनं सागरमिव, तेजोहीनं सूर्यं यथा, दिवं गतं दृष्ट्वा— कौसल्या, विविधशोकैः कृशा, अश्रुपूर्णलोचना, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य, कैकेयीं प्रति वचनमब्रवीत्— "त्रिप्यस्व कैकेयि! निर्बाधं राज्यं भोक्ष्यस्व; त्वया, पापकर्मणि, पतिं परित्यज्य, क्रूरया। रामो मां परित्यज्य, पतिः च स्वर्गं गतः; निर्जनमार्गे परित्यक्तः पन्थाः इव, अहं जीवितुम् इच्छामि न। या स्त्री, स्वदेवतं पतिं परित्यज्य, जीवितुम् इच्छेत्, सा केवलं धर्मत्यक्तेव कैकेयीव। लोभिनी दोषान् न पश्यति, विषं खादन्तीव हानिं न वेत्ति; कुब्जायाः कृते कैकेय्या रघुवंशो नाशितः। राजा अनिच्छया रामं प्रव्राजितवान्; जनकः इमं श्रुत्वा, मम इव शोकं प्राप्स्यति। इदानीं धर्मात्मा कमललोचनः रामः, इतः गतः, मां विधवां परित्यक्तां न जानाति। सीता, तपस्विनी मिथिलेश्वरात्मजा, दुःखानभिज्ञा, वनवासे नूनं शोकाभिभूता भविष्यति। रात्रौ व्याघ्रशार्दूलादीनां पक्षिणां च भीषणं शब्दं श्रुत्वा, सा नूनं भयभीता रामं शरणं गमिष्यति। जनकः च, वृद्धः अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकाभिभूतः, नूनं प्राणांस्त्यजेत्। अहम् अपि पतिसंयुक्ता, अद्य एव नियतकालं प्राप्स्यामि; एतद् शरीरं आलिङ्ग्य वह्नौ प्रवेक्ष्यामि।" ततः गृहस्थास्त्रियः, विलपन्तीं शोकसम्पीडितां कौसल्यां परिष्वज्य, शनैः निगृह्णन्ति स्म। ततः मन्त्रिणः, पृथिवीपतिं तैलद्रोणे स्थापयित्वा, यथोक्तं सर्वाणि उत्तरकर्माणि चक्रुः।