ततः गीतनिनादेन रथचालकाः वाद्यविषये कुशलाः स्वनादं कृत्वा वाद्यं वादयन्ति स्म, गायकाः च मधुरं गीतं आरभन्त। तस्याः शब्दस्य प्रेरणया, शाखासु स्थिताः पक्षिणः तथा राजगृहान्तर्गतपञ्जरस्थाः पक्षिणः अपि जागृत्य गीतम् आरभन्त। शुभशब्दाः वीणानां, आशीर्वचनानि, गीतानि च समग्रं राजमहलम् आपूरयन्ति स्म। तदा, शुद्धाचाराः युवतयः सेवायाम् दक्षाः, पूर्ववत् समागत्य स्थिताः। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं स्नानार्थं यथाकालं यथाचारं च आनीय आदेशानुसारं उपस्थापयन्ति स्म। अन्याः युवतयः अपि यथाविधि शुभद्रव्याणि, पानपात्राणि च आनीय समर्पयन्ति स्म। तत्र सर्वेऽपि शुभलक्षणैः सम्पन्नः, सर्वं यथायोग्यं पूजितम्, सर्वं उत्तमगुणैः श्रीसम्पद्भिः अलङ्कृतं, राज्ञः योग्यम् एव दृश्यते स्म। तदनन्तरं, सूर्यस्योदयपर्यन्तं, सर्वे जनाः किमिदानीं जातम् इति चिन्तयन्तः प्रतीक्षां कुर्वन्ति स्म, किञ्चिदपि न जातम्। ततः, कोसलराज्यस्य स्त्रियः, ये राजगृहस्य समीपे शय्यायाः समीपं शयाना आसन्, समागत्य स्वस्वामीं जागारयितुं प्रयत्नं कुर्वन्ति स्म। तथापि, यथोचितं विनयेन आचार्येन च आचरन्त्यः, तस्य शय्यां न स्पृशन्ति, न च बाधन्ति। ताः स्त्रियः, शय्यायाः चेष्टायाः स्वभावं जानन्त्यः, राजा जीवति वा न वा इति आशङ्कया कम्पिता अभवन्। जलप्रवाहस्य तीरस्थतृणानि यथा प्रवाहे कम्पन्ते, एवं ताः स्त्रियः कम्पमानाः, राजानं दृष्ट्वा अधिकं कम्पमानाः अभवन्। यत् आपद्रूपं आशङ्कितम्, तत् निश्चितं जातम्; कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकात् व्याकुलिते। ताः शोकात् परिप्लुताः, यथाकालं न जागृताः, तेजोहीनाः, श्वेतवर्णाः, नम्राः च शोकग्रस्ताः अभवन्। कौसल्या न प्रकाशते, तमसा आच्छन्नतारा इव; तस्याः अनन्तरं राजपत्नी सुमित्रा अपि तथा दृश्यते स्म। रानी, अश्रुपरिप्लुतमुखी, न प्रकाशते; राजा तथा ताः महर्षयः पत्न्यः शय्यायाम् स्थिताः दृष्ट्वा। अन्तःपुरं, स्वामी शय्यायां मृतवत् स्थितः, परिवर्तितं इव अभवत्; ततः ताः आर्याः स्त्रियः दुःखग्रस्ताः उच्चैः रुदन्ति स्म। वनान्तरे पतितमहिषपत्नीवत्, ताः स्त्रियः, चेतनां पुनः प्राप्ताः, उच्चैः विलपन्ति स्म। कौसल्या सुमित्रा च निद्रां परित्यज्य उत्थिते; राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च। ‘हा नाथ!’ इति विलप्य भूमौ पतिते; कोसलराजकन्या भूमौ विक्षिप्ता अभवत्। सा धूलिना आवृता, पतिततारा इव, न प्रकाशते; राजा शान्तः शय्यायां, कौसल्या भूमौ पतिता। अहं सर्वाः स्त्रियः हतमहिषपत्नीवत् अपश्यं; ततः सर्वाः राजपत्नीः, कैकेयी अग्रगण्याः। रुदन्त्यः, शोकात् व्याकुलिताः, मूर्छिताः अभवन्; तेषां क्रन्दनात् महाशब्दः उत्पन्नः। यः शब्दः पूर्वं समृद्ध्या गृहं पूरयति स्म, सः इदानीं भयव्याकुलतया महलम् आपूरयति। सर्वत्र, दुःखितबान्धवानां कोलाहलः उत्पन्नः, येषां आकस्मिकसुखं पतितम्, दीनाः शोकग्रस्ताः च दृश्यन्ते। राजा स्वगतेन, तस्य महलः तथा अभवत्; दीर्घशोकान्विताः पत्न्यः, राजा तस्याः बाहूं गृहीत्वा, अनाथवत् विलपन्ति स्म। शृणु इदानीं अयोध्याकाण्डस्य षष्ट्युत्तरषष्टितमं सर्गं श्रीवाल्मीकिरामायणे। राजानं मृतवत्, अग्निवत् शान्तम्, जलहीनसमुद्रवत्, तेजोहीनसूर्यवत्, स्वर्गं गतं दृष्ट्वा। कौसल्या, अश्रुपूरितलोचना, विविधशोकैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य कैकेयीं सम्बोधितवती। ‘सन्तुष्टा भव कैकेयी, राज्यं निर्बाधं भुङ्क्ष्व; त्वं नृपं त्यक्त्वा, क्रूरा, दुष्कृत्यनिष्ठा। रामः मां त्यक्त्वा, पतिः स्वर्गं गतः; निर्जनमार्गे परित्यक्तवणिक् इव, जीवितुम् इच्छां नास्ति। या स्त्री पतिं, स्वदेवताम्, त्यक्त्वा जीवितुम् इच्छति, सा केवलं धर्मत्यक्तायाः कैकेय्याः सदृशी। लोभिनी दोषं न पश्यति, विषं खादन्तीव तदनर्थं न वेत्ति; कुब्जया कारणेन रघुवंशः कैकेय्या नष्टः। राजा, अनिच्छया, रामं वनं प्रेषितवान्; जनकः इदं श्रुत्वा, मम सदृशं शोकमाप्नोति। रामः धर्मात्मा, पद्मलोचनः, इह गत्वा मां, विधवा, परित्यक्तां न जानाति। सीता, तपस्विनी, विदेहराजकन्या, दुःखानभिज्ञा, वनवासे शोकात् क्लिश्यति। रात्रौ व्याघ्रपक्षिणां भीषणक्रन्दं श्रुत्वा, सा नूनं भयभीता रामे शरणं यास्यति। जनकः वृद्धः, अल्पपुत्रः, वैदेहीं चिन्तयन्, शोकात् नूनं प्राणान् त्यजति। अहं पतिसंनिष्ठा, अद्य स्वगतिं गमिष्यामि; अस्मिन् शरीरे आलिङ्ग्य अग्निम् प्रवेशयिष्यामि। ततः, गृहोपस्थिताः स्त्रियः, शोकग्रस्तां विलपन्तीं कौसल्यां आलिङ्ग्य, सान्त्वनं कृत्वा ताम् अवरोधयन्ति स्म।