रात्र्याः मध्ये दुःखेन पीडितः पुत्रस्य प्रियतमा वनवासेन संतप्तः नृपतिः तदा शोकविह्वलः सत्त्वविषादेन जीवनं त्यक्तवान्। ततः प्रातः कालः समुपस्थितः, रात्रिः समाप्ता। राजगृहं प्रति गायकाः, सूताः, मागधाः, वन्दिनः च समागच्छन्। ये च रथचालकाः, शुभगीतविदः, स्तुतिमन्त्रविदः, पृथक् पृथक् स्तुतिपाठं आरब्धवन्तः। तेषां स्तुतिस्वरः, राज्ञः शुभाशंसनैः युक्तः, महाप्रासादं व्याप्य प्रसारितः। तदा रथचालकाः वाद्ययन्त्राणि वादनं आरब्धवन्तः, संगीतज्ञाः च गीतारम्भं कृतवन्तः। तस्य शब्देन, शाखासु स्थिताः पक्षिणः तथा शालायां पञ्जरेषु स्थिताः पक्षिणः अपि गीतं आरब्धवन्तः। शुभवीणाशब्दः, आशीर्वचनानि, गीतानि च प्रासादं पूरयन्ति स्म। ततः शुद्धाचाराः, युवतयः, सुन्दर्यः, सेवायाम् निपुणाः, यथापूर्वं समागच्छन्। ते सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुक्तं जलं स्नानार्थं यथाकालं यथाचारं समर्पितवन्तः। अन्याः युवतयः अपि शुभद्रव्याणि, पानपात्राणि च समर्पितवन्तः। सर्वे गुणैः, शुभलक्षणैः, राज्ञः यथायोग्यं पूजितम्, विभूषितम्, समृद्धिम् दर्शयन्ति स्म। सूर्योदयं पर्यन्तं सर्वे प्रतीक्षां कृतवन्तः, किं अपि न जातम् इति चिन्तयन्तः। ततः कोसलराजस्य अन्तःपुरन्यस्ताः महिलाः, राजकक्षे समीपस्थिताः, स्वं प्रभुं जागर्तुम् यत्नं कृतवन्तः। यथोचितम् आचरणं कृत्वा, लज्जया, शीलसम्पन्नाः, शय्यां न स्पृष्टवन्तः, न च विघ्नं कृतवन्तः। ताः निद्राचालनविद्याः महिलाः कम्पिताः, राज्ञः जीवनस्य आशङ्कया भयाकुलाः अभवन्। नदीतीरे तृणानि यथा प्रवाहे कम्पन्ते, तथा ताः महिलाः कम्पमानाः राजानं दृष्ट्वा अधिकम् कम्पितवन्तः। यत् आपदं आशङ्कितम्, तत् निश्चितम् अभवत्; कौसल्या, सुमित्रा च, पुत्रशोकविह्वलाः। निद्राम् उपगता अपि, यथाकालं न जागृताः; तेजोहीनाः, शोकग्रस्ताः, शिरः नताः अभवन्। कौसल्या तमसा आच्छन्नतारा यथा न दीप्तिम् ददाति, तथा न शोभिता; तदनन्तरं सुमित्रा अपि तद्वद अभवत्। शोकबाष्पैः मुखं विम्लितम्, रञ्जितम्, तस्याः शोभा नास्ति; राजानं, ताः पतिव्रता महिलाः, तत्र शयानं दृष्ट्वा। अन्तःपुरं, स्वामी निर्जीवः शयानेन, विकृतम् इव अभवत्; ताः सत्त्ववतीः महिलाः, शोकाकुलाः, उग्रं रुदितम् आरब्धवन्तः। यथा वनमध्ये पतितः गजपतिः, तथा ताः गजस्त्रियः इव, चेतनां पुनः प्राप्ताः, उग्रं विलपन्ति स्म। कौसल्या, सुमित्रा च, निद्रां त्यक्त्वा उत्तिष्ठन्; राजानं दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा च। 'हाहा प्रभो!' इति क्रोशन्त्यः भूमौ पतिताः; कोसलराजकन्या भूमौ विक्षिप्ता अभवत्। धूलिना आवृता, पतिततारा यथा न शोभते, तथा कौसल्या; राजा शान्तः शयानेन, कौसल्या भूमौ पतिता। ताः महिलाः गजस्त्रियः इव मृताः इव दृष्ट्वा; ततः सर्वाः राजपत्नीः, कैकेयी अग्रता। शोकाकुलाः, रुदन्त्यः, मूर्च्छिता अपतन्; तेषां क्रन्दनात् महान् शब्दः उत्पन्नः। यः शब्दः पूर्वं गृहं समृद्ध्या पूरयामास, सः इदानीं भयम्, भ्रमम्, दुःखम् च व्याप्य प्रासादे गुञ्जितः। सर्वतः बान्धवानां दुःखपूर्णः क्रन्दनः उत्पन्नः, यः आकस्मिकं हर्षं पतितम्, दीनः, दयनीयः च अभवत्। राजा, स्वकान्त्याः अन्ते, तस्य प्रासादः एवं जातः; तस्य पत्न्यः, शोकग्रस्ताः, उग्रं रुदन्त्यः, तस्य बाहुं गृहीत्वा, अनाथवत् विलपन्ति स्म। ततः राजानं मृतं दृष्ट्वा, ज्वलनं यथा शान्तम्, जलहीनं समुद्रं यथा, तेजोहीनं सूर्यं यथा, स्वर्गं गतं। कौसल्या, अश्रुपूर्णनेत्रा, बहुधा शोकैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य, कैकेयीं प्रति उवाच। 'सन्तुष्टा भव कैकेयी, राज्यं निर्बाधं भुङ्क्ष्व; राजानं त्यक्त्वा, क्रूरा, पापकर्मनिष्ठा त्वम्।' 'रामः मां त्यक्तवान्, पति स्वर्गं गतः; निर्जने मार्गे परित्यक्तं पन्थानं यथा, जीवितुम् इच्छां नास्ति।' 'या स्त्री पतिं, स्वदेवताम्, त्यक्त्वा जीवितुम् इच्छति, सा केवलं कैकेयी धर्मत्यागिनी।' 'लोभिनी दोषं न पश्यति, विषभोजनं यथा हानिं न वेत्ति; कुब्जया कारणेन रघुवंशः कैकेय्या विनष्टः।' 'राजा अनिच्छया रामं वनवासं प्रेषितवान्; जनकः एतद् श्रुत्वा, मम इव शोकं अनुभविष्यति।' 'इदानीं रामः, धर्मात्मा, पद्मलोचनः, इह त्यक्त्वा गतः; सः मां, विधवां, परित्यक्तां, न जानाति।' एवं कौसल्या, सुमित्रा, कैकेयी, राजपत्नीः च, शोकाकुलाः, दुःखसागरं प्रविष्टाः, राज्ञः निधनमुपलभ्य, विलपन्ति स्म।