तदा दशरथः, रामस्य विरहदुःखेन संतप्तः, करुणया विलपन्निदं वचनमुवाच— “हा राघव महाबाहो! हा मम श्रमविनाशक! हा पितुः प्रियतमा, मम रक्षिन्! हा पुत्र! क्व गतः त्वम् इदानीम्?” पुनः सः विलपन् कौसल्यां प्रति उवाच— “हा कौसल्ये, नष्टोऽहम्! हा सुमित्रे, तपस्विनि! हा कैकेयि, मम क्रूरशत्रो, कुलपङ्के!” एवं राममातुः सुमित्रायाश्च सन्निधौ स राजा दशरथः विलपन् प्राणान् त्यक्तवान्। सः पुरुषर्षभः, प्रियपुत्रस्य प्रवासेन दुःखितः, रात्र्याः मध्ये, महतीनां पीडानां वशं गतः, तत्रैव प्राणान् ससर्ज। अथ षष्टिपञ्चमं सर्गं शृणु। रात्र्यां व्यतीतायां प्रभाते च आगते, सूताः राजगृहं समागताः। रथचालकाः, शुभगीतविशारदाः, स्तुतिप्रवीणगायकाश्च पृथक् पृथक् वचनानि ऊचुः। तेषां स्तुतिस्वरः, राज्ञः शुभाशिषः युक्तः, विशालं राजमहलम् व्याप्य प्रसरितः। तदा तेषां गीतवन्तां मध्ये, रथचालकाः वाद्ययन्त्राणि वादयन्तः, गायकाः च गानं प्रारभन्त। तद्वाद्यनिनादेन जागृताः पक्षिणः— ये शाखासु स्थिताः, ये च राजगृहे पञ्जरस्थाः— गायनं प्रारब्धवन्तः। शुभा वीणानिनादाः, आशीर्वचनानि, गीतानि च, समग्रं राजगृहं पूरयामासुः। तदा शुद्धाचाराः, सेवायाम् निपुणाः, यौवनसम्पन्नाः, रमणीयाः च स्त्रियः, यथापूर्वं समागताः। ताः कन्याः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं स्नानार्थं, यथाकालं यथानियमं च, समानीय उपस्थापयन्ति स्म। अन्याः युवतयः अपि शुभद्रव्याणि, पानपात्राणि च अवहितानि उपानयन्। स राजा सर्वलक्षणसम्पन्नः, सर्वं यथायोग्यं पूजितम्, सर्वं च गुणैः श्रीमद्भिः भूषितम्, यथार्हं राज्ञः शोभनमिवाभूत्। तदा सूर्यस्योदयपर्यन्तम्, सर्वे अपि प्रतीक्षां कृत्वा, किंचित् जातमिति न ज्ञात्वा, आशङ्कया स्थिताः। ततः, ये कौशल्याया राजगृहस्य समीपे शय्यायाः निकटे सुप्ताः स्त्रियः, ताः समागताः, स्वपतिं बोधयितुम् प्रयत्नं कृतवत्यः। ताः यथायोग्यं, लज्जया युक्ताः, शय्यान्न स्पृष्ट्वा, नापि तं विक्षिपन्। ताः निद्राचेष्टाविज्ञाः, कम्पनं प्राप्तवन्त्यः, नृपस्य प्राणान् शङ्कमाना। ताः स्त्रियः, नदीतीरस्थतृणानि इव प्रवाहे कम्पमानानि, तथा कम्पमानाः, राजानं दृष्ट्वा अधिकतरं च कम्पिताः। यत् ताः आपदं शङ्कन्ते स्म, तत् निश्चितं जातम्; कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकसमन्विते। सुप्ते अपि ताः, यथाकालं न जाग्रताः; तेजोहीनाः, कृशाङ्ग्यः, शोकाभिभूताः च। कौसल्या न शोभते स्म, तमसा आवृततारामिव; कौसल्याया अनन्तरं सुमित्रा अपि तथैव दृश्यते स्म। रानी, शोकबाष्परजसा मलिनमुखी, न शोभते स्म; राजानं ताः पतिं च ताः महिष्यः शयानं दृष्ट्वा— अन्तःपुरं, स्वामिना निर्जीवेन शयानेन, परिवर्तितमिव अभवत्; ताः महिष्यः, दुःखार्ताः, उच्चैः क्रोशन्त्यः। वनमध्ये पतितगजपत्नीव, ताः स्त्रियः, हठात् प्रबुद्धाः, महान् क्रन्दनध्वनिः अकुर्वन्। कौसल्या सुमित्रा च, निद्रां त्यक्त्वा, उत्थाय, राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च— “हा नाथ!” इति क्रोशन्त्यः, भूमौ पतिताः; कौसलराजस्य पुत्री भूमौ स्फुरन्ती। सा रजसा आवृता, नभः पतिता नक्षत्रमिव, न शोभते; राजा शान्तः, कौसल्या भूमौ पतिता। अहं ताः सर्वाः स्त्रियः हतगजाङ्गनासमाः अपश्यम्; ततः सर्वाः राजपत्नीः, कैकेयीमूर्ध्न्यधिष्ठिताः— रुदन्त्यः, शोकाभिभूताः, मूर्च्छिताः च, तेषां क्रन्दनध्वनिः महान् अभवत्। यः ध्वनिः पूर्वं गृहे सम्पदं पूरयामास, सः इदानीं भयसंतापमोहयुक्तः प्रतिश्रुतः। सर्वतः स्नेहसंबन्धिनां दुःखितानां, हृष्टानां हठात् दुःखितत्वं प्राप्तवानां, महान् क्रन्दनरवः उत्पन्नः। राजा प्रायोपगमं प्राप्तः, तस्य राजगृहं तथा जातम्; सः प्रसिद्धो राजा, महिषीभिः परिवृतः, तीव्रशोकार्ताः, बाहू गृहीत्वा, अनाथवत् विलपन्ति स्म। अथायोध्याकाण्डे षट्षष्टितमं सर्गं शृणु। राजानं दृष्ट्वा, शान्तं वह्निवत्, निर्जलसागरमिव, तेजोहीनं सूर्यं यथा, स्वर्गं गतं— कौसल्या, बाष्पपूरितलोचना, नानाशोकैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य, कैकेयीं प्रत्युवाच— “सन्तुष्टा भव कैकेयि! निर्बाधं राज्यं भोक्ष्यस्व! त्वया पापे, पापकर्मणि, पतिं त्यक्त्वा। रामः मां त्यक्तवान्, पतिः च स्वर्गं गतः; अनाथा निर्जने मार्गे परित्यक्तयात्रीव, मम जीविते नाभिलाषः। या स्त्री, स्वदेवतुल्यं पतिं त्यक्त्वा, जीवितुमिच्छेत्, सा केवलं कैकेय्येव, धर्मं परित्यज्य।