तेषां तदा वस्त्रैः संवृतानां, पुष्पगन्धैश्च पूजितानां, सप्तर्षय इव नभसि दीप्तिमन्तो राजर्षयः प्रजग्मुः। यथाविधि सममिताः शिलाः निर्मिताः, तत्र याज्ञिककुशलैः ब्राह्मणैः वेदिविशेषः स्थापितः। स वेदिर्दशरथस्य नृपतेः शार्दूलस्य, विद्वद्भिः ब्राह्मणैः गरुडरूपेण सुवर्णपक्षयुक्तः, त्रिप्रावरणः अष्टादशभागश्च निर्मितः। तत्र देवतानां यथाशास्त्रं पशवः विनियुक्ताः, सर्पाश्च विहंगमाश्च नियमानुसारं निर्दिष्टाः। मुनिभिः तत्राश्वः जलचराश्च यथाशास्त्रं विधायिता अभवन्। त्रिशतं पशूनां यूपेषु बद्धं, तत्र राज्ञः दशरथस्य श्रेष्ठः अश्वः रत्नमिव नियोजितः। कौसल्या तत्र अश्वं सर्वथा सेवमाना, हृष्टा त्रिभिः छुरिकाभिः तम् अश्वं मोचयामास। सा धृत्या सह विहगेन धर्मकाम्या कौसल्या तत्रैव रजनीं व्यतीत्य स्थितवती। होतृ, अध्वर्यु, उद्गातृश्च महाराज्ञ्याः स्त्रीभिः सह हस्तेन संयोज्य, अपरां च परिक्रमयामासुः। यजमानः ऋत्विजः संयतात्मा, दक्षः, पक्षिणः मेदः विधिवदग्नौ आजुहाव। राजा च तस्य मेदसो धूमगन्धं काले यथानियमं जिघ्रन्, आत्मनः पापं व्यपोह्य सुखमवाप। सर्व ऋत्विजः षोडश संख्या, अश्वस्य सर्वाङ्गानि विधिवत् अग्नौ प्रविश्य, होमं कृतवन्तः। अन्येषु यज्ञेषु प्लक्षशाखासु हविः विधीयते, अश्वमेधे तु नलदघटो नियतः। अश्वमेधः त्रिरात्रः इति कल्पसूत्रे ब्राह्मणैः विहितः; प्रथमं चतुस्तोमविधिना आयोजितः। द्वितीयः उक्त्यः, परिगणितः अतिरात्रश्च, अन्ये च बहवः कर्मविधयः तत्र शास्त्रानुसारं प्रवृत्ताः। ज्योतिष्टोम, आयुषी, अतिरात्रः च, अभिजित्, विश्वजित्, आप्तोर्यामः, महायज्ञश्च तत्रैव कृताः। राजा वंशवृद्धिकरः पूर्वदिशं होतृणे अदात्, पश्चिमां अध्वर्यवे, दक्षिणां ब्रह्मणे च। उद्गात्रे तु उत्तरां दिशं दत्तवान्; एषा महाश्वमेधकाले नियता दक्षिणा, स्वयंभुवा प्राचीनकाले स्थापितः। तेन विधिवद् यज्ञं समाप्त्य, स पुरुषसिंहः वंशवर्धनः, तां भूमिं ऋत्विजेभ्यः दत्तवान्। दत्त्वा स इक्ष्वाकुवंशजः प्रमुदितः अभवत्; सर्व ऋत्विजः पापविमुक्तं नृपं वचोऽब्रुवन्। "त्वमेव भूमेः पालयिता, नः भूम्याः प्रयोजनं नास्ति, न च तस्यां शासनं शक्यम्। वयं स्वाध्यायनिरताः सदा, राजन्, अन्याम् एव दक्षिणां दातुमर्हसि। रत्नं वा हिरण्यम् वा सुवर्णं वा गावः वा, यदस्ति तत् देहि, भूम्याः नः प्रयोजनं नास्ति।" इति वेदविद्भिः ब्राह्मणैः उक्तः राजा दशरथः ताभ्यः दश लक्षं गवां दत्तवान्। दश कोटि सुवर्णं च तस्य चतुर्गुणं रजतं दत्तवान्; ततः सर्व ऋत्विजः धनं स्वयमेव विभक्तवन्तः। ऋष्यशृंगाय वसिष्ठाय च विदुषे, ब्राह्मणश्रेष्ठैः यथाविधि दक्षिणा विभागिता। सर्वे हृष्टहृदयाः सन्तः प्रमुदिताः अभवन्; सहायिभ्यः च सुवर्णं सम्यक् दत्तवान्। ब्राह्मणेभ्यः जाम्बूनदं सुवर्णं कोटिशः दत्तवान्; दारिद्र्ये ब्राह्मणे श्रेष्ठानि हस्ताभरणानि दत्तवान्। यः याचितवान् तस्मै रघुनन्दनः ददौ; ब्राह्मणेषु तुष्टेषु स ब्राह्मणप्रियः सम्यक् आचरितवान्। तान् प्रणम्य प्रमुदितेन्द्रियः, ब्राह्मणैः विविधाः आशीः प्राप्नोत्। स दानशीलः, वीर्यवान्, भूमिं त्यक्त्वा, राजा परमं यज्ञं प्राप्नोत् प्रमुदितचित्तः। पापनाशनं, स्वर्गदायकं, दुस्तरं राज्ञां कर्म, तदा राजा दशरथः ऋष्यशृंगमिदं वचनमब्रवीत्। "त्वं धर्मनिष्ठः, वंशवृद्धिकरं कर्म कर्तुमर्हसि।" इति स द्विजशार्दूलः राजानमुवाच—"राजन्, चत्वारः पुत्राः भविष्यन्ति ये वंशं तेजसा पूरयिष्यन्ति।" तस्य तानि मधुरवचनानि श्रुत्वा, महात्मा राजा प्रणम्य परमं हर्षमवाप; पुनः ऋष्यशृंगमिदं वाक्यमुवाच। अथ पञ्चदशोऽध्यायः श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे शृणु। तदा स मुनिः क्षणं ध्यात्वा, स्वात्मानं संयम्य, वेदवित् राजानमिदं वाक्यमुवाच—"पुत्रकामार्थं ते यज्ञं करिष्यामि, अथर्वशीर्षमन्त्रैः यथाविधि सम्पादितम्।" ततः स पुत्रकाम्याय यज्ञं प्रचक्रे, दीप्तात्मा मुनिः मन्त्रविधिना हविः अग्नौ आजुहाव। तदा सर्वे देवा, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयश्च, विधिवत् स्वांशभागान् प्रतिग्रहीतुं समागताः। तत्रैव संनिविष्टाः सर्वे देवा ब्रह्माणं लोकपितामहमिदं वचनमूचुः।