स्वस्य हृदयात् उत्पन्नः अयं शोकः मां निरुपायां विमूढां च तटं ताडयन्त्या नदीप्रवाह इव अभिभवति। हा महाबाहो राघव! हा मम श्रमविनाशक! हा पितुः प्रियतम! हा रक्षिता मम! हा पुत्र! क्व गतः त्वम् इति दीनः दशरथः विलपन् तिष्ठति। हा कौसल्ये, विनश्यामि अहम्! हा तपस्विनि सुमित्रे! हा कैकेयि, क्रूरे, कुलकलुषे, शत्रु मम! इति सः राममातुः सुमित्रायाश्च सन्निधौ विलपन् नृपतिः दशरथः प्राणान् त्यक्तवान्। रामस्य प्रियपुत्रस्य वनवासवेदनया पीडितः स नृपतिः दुःखेन मध्यानिशि व्याकुलचित्तः प्राणान् सन्त्यज्य जगाम। अथ पञ्चषष्टितमं सर्गं शृणु। रात्रौ व्यतीतायां प्रातरे गते, गायकाः राजगृहे समागच्छन्। रथच्युताः शुभगीतविदः स्तुतिप्रवीणाः पृथक् पृथक् वदन्ति स्म। तेषां स्तुतिस्वरः शुभाशिषः सहितः विशालं राजप्रासादं व्याप्य प्रवर्तते स्म। ततः गीतिषु, वाद्यकुशलाः रथच्युताः वाद्यं वादयन्ति, गायकाः च गीतानि गायन्ति स्म। तस्य शब्देन जागृताः शाखासु स्थिताः पञ्जरस्थाश्च विहंगमाः कूजन्ति स्म। शुभनिनादाः वीणानां मङ्गलाशिषां गीतानां च प्रासादं पूरयन्ति स्म। ततः शुद्धाचाराः युवतयः सेवायाम् अभ्यस्ता यथापूर्वं समागच्छन्। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं, स्नानार्थं, यथाकालं नियोज्य समुपाहरन्। अन्याः युवतयः मङ्गलद्रव्याणि पानपात्राणि च आनयन्। स राजा सर्वलक्षणसम्पन्नः, सर्वं सम्यगर्चितं, गुणैः श्रीमद्भिः भूषितं, राज्ञः योग्यं सुषोभते स्म। ततः सूर्यस्योदयपर्यन्तं सर्वे प्रतीक्षन्तः किंचित् जातमिति चिन्तयन्तः तिष्ठन्ति स्म। ततः कोसलनार्यः ये राजगृहसमीपे शय्याम् उपविष्टाः, स्वामी जागर्तुं प्रयत्नं कृत्वा समागच्छन्। सावधानाः संकुचिताः च, तस्य शय्याम् न स्पृशन्ति, न च बाधन्ते। शयनचेष्टाविदग्धाः ताः स्त्रियः राज्ञः प्राणान् शङ्कमाना कम्पमानाः बभूवुः। तटस्थतृणानि इव प्रवाहवेगेन कम्पमानानि, ताः स्त्रियः अपि कम्पमाना, राजानं दृष्ट्वा अधिकम् अकम्पन्त। या आपद् आशङ्किता सा नूनं अभवत्; कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकसम्भ्रान्ते। ताः समये न जागृताः, शोकेन विवर्णाः, शोकविह्वलाः, अधोमुख्यः च। कौसल्या तु तमसा छन्नतारा इव न सुषोभते; अनन्तरं सुमित्रा अपि तथैव सुषुप्तवर्णा अभवत्। रजसा क्लिन्नमुखी सा महाराजपत्नी कौसल्या शोकार्द्रा न सुषोभते; राजानं ताः पतिव्रता नार्यः शयानं दृष्ट्वा। अन्तःपुरं स्वामिनं मृतवत् शयानं दृष्ट्वा रूपं परिवर्तितम्; ततः ताः सतीः स्त्रियः उन्मत्तवत् उच्चैः रुदन्त्यः। वनमध्ये पतितगजपत्नीव, ताः स्त्रियः अपस्मृत्य उच्चैः आक्रोशन्ति स्म। कौसल्या सुमित्रा च निद्रां परित्यज्य उत्तस्थुः; राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च। "हा आर्य!" इति उच्चैः क्रोशन्त्यः भूमौ पतिताः; कोसलराजकन्या कौसल्या भूमौ परिलुठन्ती। रजसा आवृताङ्गी सा न सुषोभते, पतिततारा इव; राजा तु शान्तचित्तः कौसल्यान्यां पतितायाम् शयाने। ताः सर्वाः स्त्रियः हतगजपत्नीव दृष्टाः; ततः कैकेयीमुख्याः सर्वा पत्न्यः रुदन्त्यः मूर्च्छिता पतिताः। तासां क्रन्दनरवः महती अभवत्। यः पुरा सौख्यपूर्णः सः शब्दः, स एव दुःखशोकमूढं भयाकुलं च राजगृहं व्याप्य स्थितः। सर्वतः बन्धूनां दुःखपूर्णः क्रन्दनरवः समुत्थितः, हर्षः सहसा पतितः, शोकार्द्रदृश्यः। राजा स्वधर्मं प्राप्य, तस्य प्रासादः एवं जातः; राज्ञः पत्न्यः शोकार्ताः रुदन्त्यः, अनाथवत् बाहू आलम्ब्य विलपन्ति स्म। अथ षट्षष्टितमं सर्गं अयोध्याकाण्डे वाल्मीकीरामायणे शृणु। राजानं दग्धाग्निवत्, शून्यसलिलसागरवत्, तेजोहीनसूर्यवत्, स्वर्गं गतं दृष्ट्वा कौसल्या अश्रुपूर्णलोचना, नानाशोकैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य कैकेयीं प्रति वाक्यम् अब्रवीत्— "तुष्टा भव कैकेयि, राज्यं निर्विघ्नं भोक्ष्यस्व; त्वया राजान् त्यक्त्वा, क्रूरे, पापकर्मणि रता। रामेण त्यक्तास्मि, पतिना स्वर्गं गतेन च; अनाथा अहं निर्जने मार्गे परित्यक्तवणिक्प्रायिका, जीवितुम् इच्छामि न।