मानसिकस्पष्टतायाः विनाशे सर्वे मे इन्द्रियाणि नश्यन्ति, यथा दीपस्य तैलक्षये तस्य किरणाः क्षीणाः भवन्ति। हृदयात् उत्पन्नः एषः शोकः मां निर्बलम् अचेतनं च आवृत्य, नदीवेगः तटं ताडयन् इव, सर्वथा व्याप्यति। हाय राघव महाबाहो! हाय कष्टेन कृतस्य मे विनाशक! हाय पितुः प्रियसुत, रक्षक! हाय पुत्र, क्व गतः त्वम् इदानीम्? हाय कौसल्या, अहं विनश्यामि! हाय सुमित्रे, तपसि निष्ठिता! हाय कैकेयी, क्रूरशत्रु, कुलस्य कलङ्क! एवं रामस्य मातरं सुमित्रां च समीपस्थे कृत्वा, राजा दशरथः विलपन् प्राणान् त्यक्तवान्। तदा नरपतिः दुःखितः, प्रियपुत्रस्य वनवासेन पीडितः, मध्यरात्रे महात्मा सः प्राणान् सन्ददौ। शृणु इदानीं पञ्चषष्टितमं सर्गम्। रात्र्याः अन्ते प्रातःकाले, राजगृहं प्रति सूताः समागच्छन्। रथकाराः, शुभगीतकुशलाः, स्तुतिप्रवीणाः गायकाः, पृथक् पृथक् वदन्ति स्म। तेषां स्तुतयः, राजा हेतुं उत्तमाशिषः युक्ताः, विशालं राजगृहं व्याप्य प्रसारिताः। तदा गीतसमये, रथकाराः वाद्यकुशलाः स्ववृत्तिं प्रकटयन्ति स्म, गायकाः च गायनम् आरभन्त। तस्य शब्देन जागृताः शाखासु स्थिताः तथा गृहेषु पञ्जरस्थाः पक्षिणः गायनं आरभन्त। शुभवीनाशब्दः, आशीर्वचनानि, गीतानि च, समग्रं राजगृहं पूरयन्ति स्म। तदा शुद्धाचाराः, सेवायाम् कुशलाः, युवतयः, पूर्ववत् समागच्छन्। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं स्नानाय समर्पयन्ति स्म, यथाकालं यथाचारं च। अन्याः युवतयः शुभद्रव्याणि, पानपात्राणि च, यथायोग्यं आनयन्ति स्म। सर्वेषु शुभलक्षणेषु युक्तः, सर्वं सम्यक् पूजितं, सर्वं उत्तमगुणसम्पन्नं, राज्ञः शोभायुक्तं दृश्यते स्म। सूर्यस्योदयपर्यन्तं सर्वे सन्दिग्धाः प्रतीक्षां कुर्वन्ति स्म, किम् इदं अभवत् इति चिन्तयन्तः। तदा कोसलराजस्य अन्तःपुरनिद्रायाः महिलाः समागत्य स्वपतिं जागारयितुं प्रयत्नं कुर्वन्ति स्म। ताः यथासंस्कारं, लज्जया युक्ताः, तस्य शय्यां न स्पृशन्ति स्म न च तं विघ्नयन्ति। निद्राचेष्टासु कुशलाः ताः स्त्रियः, राज्ञः जीवितस्य आशङ्कया कम्पिताः अभवन्। तटस्थतृणाणि जलवेगेन कम्पमानानि यथा, तथा ताः स्त्रियः कम्पमानाः अभवन्, राजानं दृष्ट्वा अधिकं कम्पिताः। यत् ताः स्त्रियः आपद्भूतं आशङ्कयन्ति स्म, तद् निश्चितम् अभवत्; कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकेन आकृष्टे। ताः निद्रायुक्ताः, यथाकालं न जाग्रुः; तेजोहीनाः, श्वेताः, नमिताः, शोकाभिभूताः। कौसल्या न शोभते, तमसा आच्छन्नतारा इव; ततोऽनन्तरं सुमित्रा अपि तत्समानम् अभवत्। रानी, शोकबाष्पैः मुखम् आविलम्, न शोभते स्म; राजानं ताः रान्यः च एवं शयानं दृष्ट्वा। अन्तःपुरं, स्वपतिना शयितेन, परिवर्तितम् इव अभवत्; तदा ताः सतीः, शोकात्, उच्चैः विलपन्ति स्म। वनमध्ये पतितमहिषपत्नीवत् ताः स्त्रियः, चेतनां पुनः प्राप्ताः, विलपन्ति स्म। कौसल्या सुमित्रा च, निद्रं परित्यज्य, उत्तिष्ठतः; राजानं दृष्ट्वा स्पृशन्त्यः। 'हाय प्रभो!' इति विलप्य, भूमौ पतिताः; कोसलराजकन्या भूमौ विक्षिप्तवती। सा धूलिना आच्छन्ना, पतिततारा इव, न शोभते; राजा शान्तः शयानः, कौसल्या भूमौ पतिता। अहं सर्वाः महिलाः हतमहिषपत्नीवत् अपश्यं; तदा सर्वाः राजपत्नीः कैकेयीमुख्याः। रुदन्त्यः, शोकदुःखपीडिताः, मूर्च्छिताः अभवन्; तेषां क्रन्दनात् महाशब्दः उत्पन्नः। यः शब्दः पूर्वं गृहं शुभैः पूरितः, तेन गृहं भय, भ्रम, दुःखैः पूरितम् अभवत्। सर्वत्र दुःखितबान्धवजनात् महाशब्दः उत्पन्नः, तेषां हर्षः सहसा पतितः, शोकग्रस्तः दीनः च दृश्यते। राज्ञः नियतान्तं प्राप्तस्य राजगृहं एवं अभवत्; दीप्तिमान् राजा, पत्नीजनेन परिवृतः, तीव्रशोकविलपितः, अनाथवत् बाहू गृहीत्वा विलपन्ति स्म। शृणु इदानीं ष्षष्टितमं सर्गं अयोध्याकाण्डे श्रीवाल्मीकिरामायणे। राजा अग्निवत् शान्तः, जलहीनसागरवत्, तेजोहीनसूर्यवत्, स्वर्गं गतः इति दृष्ट्वा। कौसल्या, नेत्रयोः अश्रुयुक्ता, नानाशोकैः कृशा, राज्ञः शिरः आलिङ्ग्य, कैकेयीं प्रति उवाच। "तुष्टाः भव कैकेयी, निर्बाधं राज्यं भोक्तुम्; राजानं त्यक्त्वा, क्रूरा, दुष्टकर्मनिष्ठा, त्वम्।