ये केचित् पञ्चदशवर्षान्ते पुनः रामस्य मुखं द्रक्ष्यन्ति, शोभनैः शुभैः कुण्डलैः भूषितं, ते न मानुषाः, देवताः एव। धन्याः ते ये रामस्य मुखं पश्यन्ति, यस्य नेत्रे पद्मदलसदृशे, भुवनमनोहरौ भ्रू, दीप्तदन्ताः, रम्यनासिका, चन्द्रमा इव तारेषु शोभते। धन्याः ते ये मम स्वामिनः सुरभिमुखं पश्यन्ति, शरदिन्दुसमानं, प्रसन्नपद्मसदृशं। ये सुखिनः, ते रामं वनवासानन्तरं अयोध्यां प्रत्यागतं पश्यन्ति, यथा सूर्यस्य उज्ज्वलमार्गं पश्यन्ति। कौसल्यायाः मनोमोहात् मम हृदयम् अधः पतति; न अहम् शब्दान्, स्पर्शान्, वा रसान् स्पष्टं वेद्मि। मनःक्षयात् सर्वेन्द्रियाणि विफलानि भवन्ति, यथा दीपस्य प्रकाशः तैलक्षये क्षीयते। एष शोकः, मम हृदयात् उत्पन्नः, मां निर्बलम्, अचेतनं, तीरं ताडयन्त्या नदीवेलायाः प्रवाहः इव, अभिभवति। हा राघव विशालबाहो! हा मम श्रमविनाशक! हा पितुः प्रियतम! हा रक्षिता! हा पुत्र, त्वं कुतः गतः? हा कौसल्ये, अहम् नष्टः! हा सुमित्रे, तपस्विनि! हा कैकेयि, क्रूरशत्रु, कुलपङ्क! इति राममातुः सुमित्रायाः च सन्निधौ राजा दशरथः विलपन् जीवन्तः अन्तं प्राप्तवान्। नरपतिः दुःखितः, प्रियपुत्रस्य वनवासेन तप्यमानः, मध्यरात्रे विषण्णः, तत्रैव प्राणान् त्यक्तवान्। शृणु, अधुना पञ्चषष्टितमं सर्गम्। रात्रिः यदा व्यतीता, प्रातःकाले राजगृहं गायकाः समागच्छन्। सारथयः, शिष्टाः, शुभगीतविदः, स्तुतिप्रवीणाः, पृथक् पृथक् वदन्ति स्म। तेषां स्तुतिनादः, राज्ञे शुभाशीर्वादयुक्तः, विशालं प्रासादं व्याप्तवान्। ततः गायकाः गीतानि गायन्तः, सारथयः वाद्यप्रहारं कृत्वा, वादकाः च वादनं आरब्धवन्तः। तस्मिन्नेव शब्देन, शाखासु स्थिताः पक्षिणः, शालायां कूप्येषु स्थिताः पक्षिणः, जागृत्त्वा गीतानि गायन्ति स्म। शुभवेणूनिनादः, मङ्गलपाठः, गीतनादः च प्रासादं पूरयति स्म। ततः शुद्धाचारिण्यः, सेवायाम् निपुणाः, युवतिः, रम्याङ्ग्यः, पूर्ववत् समागच्छन्। स्वर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुक्तं जलं स्नानाय यथाकालं यथाचारं आनयन्ति स्म। अन्याः युवतिः, मङ्गलद्रव्याणि, पानपात्राणि च यथायोग्यं आनयन्ति स्म। सर्वे शुभलक्षणैः युक्तः, सर्वं सम्यक् पूजितम्, सर्वं उत्तमगुणैः, ऐश्वर्येण च अलङ्कृतम्, राज्ञः योग्यमिव दृष्टम्। सूर्योदयपर्यन्तं सर्वे उत्सुकाः प्रतीक्षां कुर्वन्ति स्म, किमपि न घटितम् इति चिन्तयन्तः। ततः कोसलराजस्य अन्तःपुरन्यस्ताः स्त्रियः, राजकक्ष्यायां शयिताः, एकत्र समागत्य, स्वं स्वामिनं जागर्तुं यत्नं अकुर्वन्। यथोचितं आचार्याः सन्तः, तस्य शय्यां न स्पृशन्ति, न च विघ्नं कुर्युः। ताः स्त्रियः, शयनचेष्टानां ज्ञात्र्यः, कम्पिताः, राज्ञः जीवने भयम् अनुभूय, कम्पन्ति स्म। यथा तटस्थः तृणानि प्रवाहे कम्पन्ति, तथा ताः स्त्रियः कम्पन्ति स्म; तं राजानं दृष्ट्वा, अधिकं कम्पन्ति स्म। यद् आपत्तिर् आशङ्किता, सा निश्चितम् अभवत्; कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकात् अभिभूताः। यद्यपि शयिता, न यथाकालं जागृताः; तेजोहीनाः, श्वेताः, नम्राः, शोकात् अभिभूताः। कौसल्या न दीप्तिमती, तमसा आच्छन्नतारा इव; कौसल्यापरं, राजपत्नी सुमित्रा अपि तथा। रानी, शोकाश्रुपरिम्लिनमुखी, न दीप्तिमती; राजानं ताः महादेव्या शयितं दृष्ट्वा—अन्तःपुरं, स्वामिना शयितेन, परिवर्तनं प्राप्तम्। ततः ताः महास्त्रियः, शोकात्, उच्चैः क्रन्दन्ति स्म। यथा वनमध्ये पतितगजपतिं दृष्ट्वा गजस्त्रियः क्रन्दन्ति, तथा ताः स्त्रियः, चेतनां पुनः प्राप्ताः, उच्चैः विलपन्ति स्म। कौसल्या सुमित्रा च निद्रां त्यक्त्वा उत्थाय, राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा— "हा स्वामिन्!" इति उच्चैः विलप्य, भूमौ पतिताः; कोसलराजस्य कन्या भूमौ पथि व्यथिता। सा न दीप्तिमती, रजसा आवृता, आकाशात् पतिततारा इव; राजा शान्तः, कौसल्या भूमौ पतिता। सर्वाः स्त्रियः गजस्त्रियः इव मृताः दृष्टाः; ततः सर्वाः राजपत्नीः, कैकेयी अग्रतः—क्रन्दन्त्यः, शोकात् अभिभूताः, मूर्च्छिताः पतिताः; तेषां क्रन्दनात् महाशब्दः उत्पन्नः। यः शब्दः पूर्वं गृहं सौम्यतया पूरयति स्म, सः इदानीं प्रासादं भयेन, भ्रमेण, दुःखेन च व्याप्नोति स्म। सर्वत्र शोकात् अभिभूतानां बान्धवानां उच्चैः क्रन्दनम् आरभ्यते, यासां हर्षः सहसा पतितः, ताः दीनाः, क्लिशिताः इति दृश्यन्ते।