राजा दशरथः, रामस्य वियोगदुःखेन क्लिष्टः, कौसल्याम् उद्दिश्य दुःखसन्दर्भे एवम् उवाच—"मम नेत्रैः त्वां न पश्यामि; मम स्मृतिर्हि क्षीयते। वैवस्वतस्य दूताः मां शीघ्रं प्रेषयन्ति, हे कौसल्ये। मम प्राणान्ते धर्मज्ञं सत्यनिष्ठं रामं न पश्यामि—एतादृशं दुःखं किं अपि अस्ति?" पुत्रदर्शनाभावात् उत्पन्नः शोकः, यस्य औषधं नास्ति, मम प्राणान् सूर्यः लघु जलमिव शोषयति। ये पञ्चदशवर्षात् अनन्तरं पुनः रामस्य मुखं पश्यन्ति, शुभकुण्डलैः भूषितं—ते न मानुषाः, देवाः एव। ये रामस्य मुखं पश्यन्ति—पद्मपत्रनयनं, सुन्दरभ्रू, दीप्तदन्तं, मनोज्ञनासिकं, तारागणमध्ये चन्द्रमिव—ते धन्याः। ये मम प्रभोः सुरभिमुखं पश्यन्ति—शरच्चन्द्रसदृशं, प्रसन्नपद्मसदृशं—ते धन्याः। ये सुखिनः रामं वनवासात् प्रत्यागतम् अयोध्यायां पश्यन्ति, सूर्यस्य उज्ज्वलमार्गमिव—ते धन्याः। कौसल्यायाः मनोभ्रमात्, मम हृदयम् अवसन्नम् इव; शब्दं, स्पर्शं, रसञ्च स्पष्टं न जानामि। बुद्ध्यभावेन सर्वेन्द्रियाणि क्षीयन्ते, दीपस्य तैलक्षये शिखेव। हृदयजनितः शोकः मां निर्बलम्, मूढम्, तीरं प्रति प्रवाहमिव, आक्रामति। हा राघव महाबाहो! हा श्रमविनाशक! हा पितुः प्रिय! हा पुत्र! क्व गतः त्वम्? हा कौसल्ये, विनश्यामि! हा सुमित्रे, तपसि निष्ठे! हा कैकेयि, क्रूरशत्रु! वंशस्य कलङ्क! इति दशरथः, राममातृका सुमित्रया सह, विलप्य, प्राणान्तम् आगतः। राजा दुःखेन, प्रियपुत्रस्य वनवासदुःखेन, रात्र्यां मध्ये, अत्यन्तदुःखितः, तत्रैव प्राणान् त्यक्तवान्। इदानीं पञ्चषष्टितमं सर्गं शृणु। रात्रिः गता, प्रातःकाले, राजगृहे गायकाः समागच्छन्। रथचालकाः, शुभगीतविशारदाः, स्तुतिप्रशंसासु निपुणाः, पृथग् पृथग् वदन्तः। तेषां स्तुतिस्वरः, राजनं प्रति मंगलाशिषः युक्तः, महाप्रासादे व्याप्तः। तदानीं, गायनसमये, रथचालकाः वाद्यं वादयन्तः, संगीतज्ञाः च वादनं आरब्धवन्तः। तस्मिन् शब्दे जागृताः, शाखासु स्थिताः, पञ्जरस्थाः च पक्षिणः, गायनं आरब्धवन्तः। शुभवीनाशब्दः, आशीर्वचनानि गीतानि च, प्रासादं पूरयन्ति। तदनन्तरं, शुद्धाचार्याः, सेवायाम् दक्षाः, युवतिः, यथापूर्वं, समागच्छन्। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं स्नानार्थम् आनयन्, यथाकालं, यथानियमम्। अन्याः युवतिः शुभद्रव्याणि, पानपात्राणि च, यथायोग्यं, आनयन्। स राजा सर्वलक्षणैः युक्तः, सर्वं सम्यक् पूजितम्, सर्वं उत्तमगुणैः, ऐश्वर्येण च, शोभितम्, राजनुकूलम् इव अभवत्। सूर्यास्तमनपर्यन्तम्, सर्वे प्रतीक्षाम् अकुर्वन्, किं अपि न जातम् इति चिन्तयन्तः। ततः, कोसलराजस्य अन्तःपुरवासीः स्त्रियः, राजगृहसमीपे शयाना, समागत्य, स्वं पतिं जाग्रयितुम् प्रयत्नम् अकुर्वन्। यथोचितं, लज्जया, शीलसम्पन्नाः, ताः न शय्यां स्पृशन्, न च तं विक्षिपन्। ताः शयनचेष्टासु निपुणाः, निद्रायाः आचरणे दक्षाः, कम्पायमानाः, राज्ञः जीवितभयं शङ्कयन्। तीरस्थतृणानि प्रवाहे कम्पन्ति, तथा ताः स्त्रियः कम्पमानाः; राजानं दृष्ट्वा, अधिकं कम्पिताः। यत् ताः आपद्भयं आशङ्कयन्ति, तत् निश्चितम् अभवत्; कौसल्या सुमित्रा च, पुत्रशोकदुःखेन अभिभूताः। निद्रायाम् अपि, यथाकालं न जागृताः; तेजःहीनाः, शोकग्रस्ताः, शिरःनमिताः। कौसल्या तमसि आवृततारामिव न शोभते; ततः सुमित्रा अपि तद्वद् अभवत्। रानी, शोकाश्रुविलिप्तवदना, न शोभते; राजानं, ताः रान्यः च, शयानं दृष्ट्वा— अन्तःपुरम्, स्वामिनं शयितम् अपश्यन्, परिवर्तितम् इव अभवत्; ताः स्त्रियः, शोकाभिभूताः, उच्चैः क्रन्दन्त्यः। वनमध्ये पतितमहिषपत्नीवत्, ताः स्त्रियः, चेतनां प्राप्ताः, उच्चैः विलपन्त्यः। कौसल्या सुमित्रा च, निद्रां त्यक्त्वा, उत्थाय, राजानं दृष्ट्वा, स्पृशित्वा— 'हा नाथ!' इति क्रन्दित्वा, भूमौ पतिताः; कोसलराजकन्या भूमौ वियुष्टवती। सा धूलिना आवृतवदना, पतिततारा इव न शोभते; राजा शान्तः, कौसल्या भूमौ पतिता।