यदि अद्य रामः माम् एकवारम् अपि स्पृशेत्, अथवा तं प्राप्नुयाम्, तदा जनाः माम् यमसदनम् प्राप्ताम् न पश्येयुः। अहम् त्वां नेत्राभ्याम् न पश्यामि; मम स्मृतिर्गच्छति। वैवस्वतस्य दूताः माम् शीघ्रं नयन्ति, हे कौसल्ये। किं दुःखतरं अस्ति, यत् मम प्राणसमये धर्मज्ञं सत्यनिष्ठं रामम् न पश्यामि। पुत्रदर्शनाभावजनितं दुःखं, यत्र न कापि चिकित्सा, मम प्राणान् शोषयति, यथा सूर्यः अल्पं जलम् शोषयति। ये पञ्चदशवर्षात् अनन्तरं पुनः रामस्य मुखम् पश्यन्ति, शोभनैः शुभैः कुण्डलैः भूषितम्, ते मनुष्याः न स्युः, देवाः एव स्युः। ये रामस्य मुखम् पश्यन्ति, पद्मपत्रनयनम्, सुबृहत् भ्रू, दीप्तदन्तम्, रम्यनासिकम्, तारा मध्ये शशिनम् इव, ते धन्याः। ये मम प्रभोः सुरभिमुखम् पश्यन्ति, शरच्चन्द्रसदृशम्, प्रसन्नपद्मसदृशम्, ते धन्याः। ये सुखिनः रामम् पश्यन्ति, वनवासात् प्रत्यागतम् अयोध्यायाम्, त एव सूर्यस्य प्रकाशमार्गम् इव पश्यन्ति। कौसल्यायाः मनोमोहात् मम हृदयम् निमज्जति; अहम् शब्दं, स्पर्शं, रसञ्च स्पष्टं न वेद्मि। मनःप्रभास्य नाशे सर्वेन्द्रियाणि क्षीयन्ते, यथा दीपस्य तैलक्षये किरणाः क्षीयन्ते। हृदयसमुत्थं दुःखम् माम् आवृत्य, अशक्तं, असंवेदनं, नदीस्रोतः तटम् इव, अभिघ्नाति। हा राघव महाबाहो! हा श्रमविनाशक! हा पितृप्रिय, रक्षिता! हा पुत्र, क्व गतः असि? हा कौसल्ये, विनश्यामि! हा सुमित्रे, तपस्विनि! हा कैकेयि, क्रूरशत्रु, कुलकल्मष! एवं राममातरं सुमित्रां च पुरतः, राजा दशरथः विलपन्, प्राणान् त्यक्तवान्। स नरपतिः दुःखितः, प्रियपुत्रस्य वनवासेन संतप्तः, निश्यां मध्ये, गभीरशोकवशः, प्राणान् त्यक्तवान्। शृणु अधुनाः पञ्चषष्टितमं सर्गम्। यदा रात्रिः व्यतीता, प्रातः समये, स्तुतिकराः राजगृहं समाययुः। सारथयः, सुभाषितगीतविशारदाः, गायकाः स्तुतिप्रवक्ता, पृथक् पृथक् वदन्ति। तेषां स्तुत्युक्तिः, राज्ञः शुभाशिषः युक्ता, विशालं राजप्रासादं व्याप्य गतिः। तत्र गायनसमये, सारथयः वाद्ययन्त्रैः वादनम् आरब्धवन्तः, संगीतज्ञाः अपि वादनम् आरब्धवन्तः। तेषां शब्देन, शाखासु स्थिताः पक्षिणः, पिंजरासु च राजगृहे, जागृताः, गीतम् आरब्धवन्तः। शुभः वीणाशब्दः, आशीर्वचनानि, गीतानि च, प्रासादं पूरयन्ति। ततः, शुद्धाचारिण्यः, सेवायाम् निपुणाः, युवत्यः, पूर्ववत् समागच्छन्। ताः सुवर्णपात्रेन्दु चन्दनसहितं केसरजलं स्नानाय, यथाकालं, यथाचरम्, आनयन्ति। अन्याः युवत्यः शुभानि द्रव्याणि, पेयपात्राणि च, यथायोग्यं आनयन्ति। सर्वे शुभलक्षणसम्पन्नः, सर्वं यथायोग्यं पूजितम्, सर्वं गुणसम्पन्नं, राज्ञः योग्यं, शोभायुक्तम्। तत्र सूर्योदयं पर्यन्तम्, सर्वे उत्कण्ठिताः, किम् अभवत् इति चिन्तयन्तः, किन्चिद् न अभवत्। ततः, कोसलस्य स्त्रियः, राजशयनस्य समीपे शयिता, समागत्य, स्वं प्रभुम् जागारयितुम् प्रयत्नवन्तः। ताः यथायोग्यं, लज्जायुक्ताः, राजशय्यां न स्पृष्टवन्तः, न च बाधितवन्तः। ताः शयनप्रवृत्तिसञ्चालनज्ञाननिपुणाः, कम्पेन गृहीता, राज्ञः जीवितस्य भयात्। तटस्थनदीसमीपस्थतृणाणामिव प्रवाहकम्पेन, ताः स्त्रियः कम्पिताः; राजानं दृष्ट्वा, अधिकं कम्पिताः। यत् भयम् आपन्नम्, तत् निश्चितम्; कौसल्या सुमित्रा च, पुत्रशोकवशे। शयिता अपि, यथाकालम् न जागृताः; तेजोहीनाः, श्वेताः, झुकिताः, शोकवशाः। कौसल्या न शोभते, तमसा आच्छन्नतारा इव; ततोऽनन्तरं राजा पत्नी सुमित्रा अपि तथा। रानी, अश्रुपरिमलितमुखी, न शोभते; राजानं, ताः धर्मपत्नीः च, शयिताः दृष्ट्वा। अन्तःपुरम्, स्वामिनं शयितम् दृष्ट्वा, परिवर्तितम् इव; ताः स्त्रियः, शोकग्रस्ताः, उच्चैः रुदन्त्यः। गजपतिः वनमध्ये पतितः, तस्य पत्न्यः इव, ताः स्त्रियः, अचेतनाः, उच्चैः विलपन्त्यः। कौसल्या सुमित्रा च, निद्रां त्यक्त्वा, उत्थाय, राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा। 'हा प्रभो!' इति उच्चैः रुदन्त्यः, भूमौ पतिताः; कोसलराजकन्या भूमौ निष्क्रान्ता। सा धूलिना आवृता, नभः पतिततारा इव, न शोभते; राजा शान्तः, कौसल्या भूमौ पतिता शयिता।