राजा दशरथः, पुत्रवियोगशोकाभिभूतः, कौशल्यां समुपविश्य सान्त्वनां वदन् इत्येवमाह—"देवि, मया यद् राघवे कृतं तत् मम यथार्हं, स च यन्मयि कृतवान् तदपि तस्य यथार्हमेव। यदि अद्य रामः माम् एकवारमपि स्पृशेत्, अथवा यदि तं प्राप्नुयाम्, तर्हि न मां मनुष्याः यमलोकगामिनीं पश्येयुः। अद्य तु त्वां नेत्राभ्यां न पश्यामि, स्मृतिश्च मम क्षीयते; वैवस्वतः दूताः मां शीघ्रयन्ति, हे कौशल्ये।" "किं दुःखतरं अस्ति, यत् मम प्राणसमये धर्मज्ञं सत्यनिष्ठं रामं न पश्यामि? पुत्रदर्शनाभावजनितं दुःखं, यस्य न किञ्चिदौषधं, मम प्राणान् सन्तापयति, यथा सूर्यः लघुजलं शोषयति। ये पुनः पञ्चदशवर्षात् अनन्तरं रमणीयाभरणधारिणं रामं पुनः पश्यन्ति, ते न मनुष्या, देवाः एव। धन्यास्ते, ये रामस्य मुखं पुनः पश्यन्ति, यस्य नेत्रे कमलदलसदृशे, सुन्दरभ्रू, शुक्लदन्त, मनोहरनासिका, यथा तारेषु चन्द्रमाः। धन्यास्ते, ये मम नाथस्य सुरभिमुखं शरत्पूर्णचन्द्रसदृशं, विकसत्पद्मोपमं पश्यन्ति। ये सुखिनः, ते रामं वनवासात् प्रत्यागतं अयोध्यायाम् पश्यन्ति, यथा सूर्यस्य उज्ज्वलमार्गं पश्यन्ति।" "कौशल्यायाः मनःसंमोहात् मम हृदयं निमज्जति, न शब्दं, न स्पर्शं, न रसं स्पष्टं जानामि। चेतनानाशात् सर्वेन्द्रियाणि क्षीणानि सन्ति, यथा दीपस्य तैलक्षये किरणाः क्षीयन्ते। स्वहृदयसमुत्थितं दुःखं मां अशक्तां मूढां च बध्नाति, यथा नदीवेगः कूलमभिहन्ति। हा राघव महाबाहो! हा श्रमहर! हा पितुः प्रियतमा! हा पुत्र! क्व गतोऽसि?" "हा कौशल्ये, नष्टोऽस्मि! हा सुमित्रे तपस्विनि! हा कैकेयि, क्रूरे, कुलपङ्के!" इत्येवं राममातुः सुमित्रायाश्च सन्निधौ राजा दशरथः विलपन् प्राणान् त्यक्तवान्। एवं नरपतिः प्रियपुत्रवियोगेन शोकाकुलः मध्यरात्रे दुःखितः सन्, सतां धर्मात्मा दशरथः प्राणान् जहौ। अथ रजनी व्यतीता, प्रभाते समुपस्थिते, राजगृहं प्रति सूताः सङ्गीतविदः संकीर्तनकुशलाः स्तुतिपाठकाः च समागताः। ते पृथग्वाचः, शुभाशिषः सन्ददुः, राज्ञः कीर्तिं गायन्तः स्वरेण सर्वं राजप्रासादं व्याप्य स्थिताः। तेषां गीतैः सूताः वाद्ययन्त्राणि वादयन्तः, गायकाः च गायनम् आरब्धवन्तः। तेन शब्देन जागृताः शाखासु स्थिताः पञ्जरस्थाश्च विहगाः कूजितुम् आरब्धवन्तः। शुभस्वनैः वीणानां, मङ्गलपाठैः गीतैश्च स सर्वः प्रासादः पूरितः। ततः शुद्धाचाराः युवतयः सेवायाम् निपुणाः, पूर्ववत् समागताः। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं स्नानाय यथाकालं यथाविधि च आनयन्त्यः। अन्याः युवत्यः अपि मङ्गलद्रव्याणि, पेयपात्राणि च यथायोग्यं समाहरन्। स राजा सर्वलक्षणसम्पन्नः, सर्वं सम्यक् पूजितम्, सर्वगुणविभूषितं, राज्ञः योग्यं च विभ्राजमानम् अभवत्। सर्वे तत्र सूर्यस्योदयपर्यन्तम् उत्सुकाः स्थिताः, किंचित् अभवत् किमिति चिन्तयन्तः। ततः ये राजकक्षान्तः सुप्ताः कोसलराज्ञ्यः ताः स्वपतिं बोधयितुम् उपचक्रमुः। परन्तु यथायोग्यं विनयेन, शय्याम् अस्पृशन्त्यः, न स्वामीं विक्षोभयामासुः। ताः शय्याचेष्टाविज्ञानकुशलाः स्त्रियः, राज्ञः प्राणान् शङ्कमाना कम्पिताः अभवन्। यथा नदीतीरे तृणानि वेगेन कम्पन्ते, तथा ताः स्त्रियः कम्पमाना, राजानम् अपश्यन् अधिकं कम्पिताः। यत् भीताः आपदं मन्यन्ते स्म, तत् निश्चितम् अभवत्। कौशल्या सुमित्रा च पुत्रशोकविह्वलाः, सुप्ताः अपि न यथाकालं बोधिताः, दीप्तिहीनाः, कृशवर्णाः, शोकाभिभूताः च। कौशल्या न विभाति, यथा तमसा संवृततारा; तस्याः अनन्तरं सुमित्रा अपि तद्वद् अभवत्। रानी शोकबाष्पपरिषिक्तमुखी, न शोभते स्म; राजानं ताः च महिष्यः तत्र शयानम् अपश्यन्। अन्तःपुरं, स्वामिनं शयानेन, परिवर्तितम् इव बभूव; ताः स्त्रियः महात्मनः पतनं ज्ञात्वा उच्चैः रोदनम् आरब्धवन्तः। यथा वने पतिते नायकगजे स्त्रियः गज्यः क्रोशन्ति, तथा ताः स्त्रियः अचेतनाः सञ्ज्ञां लब्ध्वा उच्चैः आकुर्वन्। कौशल्या सुमित्रा च निद्रां परित्यज्य उत्तस्थुः; राजानं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च— "हा नाथ!" इति क्रोशन्त्यः भूमौ पतिताः। कोसलराजस्य कन्या भूमौ पर्यतिष्ठत्। एवं दशरथस्य पुत्रवियोगशोकात् अन्त्यकालः प्राप्तः, कौशल्या सुमित्रा च दुःखार्ता, अन्तःपुरे सर्वे शोकमग्नाः अभवन्।