राजा दशरथः, तया श्रापवाक्यं मयि उच्चार्य, दुःखसागरं प्रविश्य, बहु विलप्य, तयोः दम्पत्योः शरीरं चितायां स्थापयित्वा, तौ दिवं गतौ। तद्वै पापं, यद् अहं युवाकाले स्वहस्तेन कृतवान्, शब्दवेधविद्यायाः अनुकरणं कृत्वा, अद्य स्मरतः मम मनसि वर्तते। हे देवि, तस्य कर्मणः फलं इदानीं मयि पक्कं जातम्; यथा दूषितं खाद्यं रोगं जनयति, तथा इदं दुःखं अपि मम आगतम्। अतः सौम्ये, यदा अहं एतावद् प्राप्तः, तदा तस्य महात्मनः वचनं साक्षात् सिध्यति—यः पुत्रशोकवशात् आज्ञां प्राप्य, अद्य जीवितं त्यजामि। कौसल्ये, अहं त्वां नेत्रेण न पश्यामि; मां स्पृश न, इति राजा अश्रुपूर्णनयनः कम्पमानः स्वपत्नीं सम्बोधितवान्। हे देवी, यद् अहं राघवे कृतवान्, तत् मम उचितम्; यद् सः मयि कृतवान्, तत् तस्य अपि उचितम्। यदि रामः अद्य एकवारं मां स्पृशेत्, अथवा यदि अहं तं प्राप्तुम् शक्यः स्यात्, तदा लोकः मां यमसदनं प्राप्तमिति न मन्येत। अहं त्वां नेत्रेण न पश्यामि; स्मृतिर्विलीयते। वैवस्वतस्य दूताः मां शीघ्रं नयन्ति, हे कौसल्ये। किम् इतः अधिकं दुःखं, यत् प्राणान्ते अहं रामं धर्मज्ञं सत्यनिष्ठं न पश्यामि? पुत्रदर्शनाभावजन्यः शोकः, उपायहीनः, मम प्राणान् शुष्कयति, यथा सूर्यः अल्पं जलं शोषयति। ये रामस्य मुखं पुनः पञ्चदशवर्षेभ्यः पश्चात् द्रक्ष्यन्ति, शुभकुण्डलैः शोभितम्—ते न मानुषाः, अपि तु देवाः। धन्याः ते ये रामस्य मुखं पश्यन्ति—पद्मपत्रनयनं, सुब्रह्म, चमच्चमदन्तं, मनोहरनासिका, इव तारामध्ये चन्द्रः। धन्याः ते ये मम प्रभोः सुगन्धितं मुखं पश्यन्ति—शरच्चन्द्रसमानं, विकसितपद्मसदृशम्। ये सुखिनः, ते रामं वनवासेन आयोध्यां प्रत्यागतं पश्यन्ति, यथा सूर्यपथं विलोकयन्ति। कौसल्यायाः मनोविक्षेपात्, मम हृदयम् अधः पतति, अहं शब्दं, स्पर्शं, रसं स्पष्टं न अनुभवामि। मनोविक्लेशेन सर्वेन्द्रियाणि क्षीणानि, यथा दीपस्य तैलक्षये रश्मयः म्लानाः भवन्ति। एषः शोकः, हृदयात् उत्पन्नः, मां निर्बलम्, अचेतनम्, नदीतीरं तटं तु प्रवाहः इव, व्याप्य अस्ति। हा राघव महाबाहो! हा श्रमविनाशक! हा पितुः प्रियतम! हा पुत्र! क्व गतः त्वम् अद्य? हा कौसल्ये, अहं विनश्यामि! हा सुमित्रे, तपस्विनि! हा कैकेयि, क्रूरशत्रु, वंशकलङ्क! इत्येवम् राममातुः सुमित्रायाः च सन्निधौ, राजा दशरथः विलपन्, प्राणान्तं प्राप्नोत्। स नृपः, प्रियपुत्रस्य वनवासदुःखेन क्लिष्टः, मध्यरात्रौ, गभीरशोकाकुलः, तत्रैव प्राणान् त्यक्तवान्। शृणु, पंचषष्टितमं सर्गं। यदा रात्रिः समाप्ता, प्रातःकाले आगते, तदा नृपगृहं गायकाः समागताः। रथवाहनाः, सुसंस्कृताः, शुभगीतविद्याः, स्तुतिप्रवीणाः, पृथक् पृथक् वाक्यम् उक्तवन्तः। तेषां स्तुतिस्वरः, राजस्य शुभाशिषः सह, विशालं राजगृहं व्याप्य गतः। ततः गायनसमये, रथवाहनाः यन्त्रवाद्यं वादनं कृतवन्तः, गायकाः च वादनं आरब्धवन्तः। तेन शब्देन जागृताः पक्षिणः—शाखासु स्थिताः, शालायां पिंजरगताः—गीतं आरब्धवन्तः। वीणानां शुभध्वनिः, आशीर्वचनानि, गीतानि च, राजगृहं व्याप्य स्थितानि। ततः, शुद्धाचाराः, सेवायाम् दक्षाः, युवतयः, सुन्दरीः, पूर्ववत् समागताः। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं स्नानाय, समयानुसारं, विधिवत्, आनयन्ति। अन्याः युवतयः अपि शुभद्रव्याणि, पेयपात्राणि च, यथायोग्यं, आनयन्ति। स सर्वलक्षणसम्पन्नः, सर्वं विधिवत् पूजितम्, सर्वं गुणैः, ऐश्वर्यैः च शोभितम्, नृपयोग्यं सुसज्जितम्। तदाः, सूर्यास्तमयपर्यन्तम्, सर्वे उत्सुकाः, किं जातम् इति चिन्तयन्तः, प्रतीक्षां अकुर्वन्, किञ्चित् न जातम्। ततः, कौसलराजस्य शयनान्तिके निद्रायाः समीपे स्थिताः महिलाः, राजानं जागारयितुं समागताः। तथापि, यथोचितं आचरन्त्यः, लज्जासंयुक्ताः, राजस्य शय्यां न स्पृष्टवत्यः, न च विघ्नं कृतवत्यः। ताः महिलाः, शयनवृत्तज्ञानदक्षाः, कम्पनं अनुभूय, राजस्य जीवितं शङ्कयन्त्यः, कम्पिताः। यथा तटस्थतृणानि प्रवाहे कम्प्यन्ते, तथा ताः महिलाः कम्पमाना, राजानं दृष्ट्वा अधिकं कम्पिताः। यद् यथाः विपत्तिं आशङ्कयन्त्यः, तत् निश्चितं जातम्; कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकवशात्। निद्रायाः समये अपि न जागृतवन्त्यः; तेजःहीनाः, श्वेतवर्णाः, शोकवशाः, अधोमुखाः अभवन्। कौसल्या न शोभते, यथा तिमिरावृततारा; तस्याः अनन्तरं, राजा दशरथस्य पत्नी सुमित्रा अपि तथा अभवत्।