राजा दशरथः पुत्रवियोगजनितदुःखेन पीडितः कौसल्याम् उद्दिश्य एवम् उवाच—यथा अहं पुत्रनाशात् दुःखेन क्लिश्यामि, तथा त्वं अपि राजन्, पुत्रदुःखेन विनष्टः भविष्यसि। ब्राह्मणस्य मुनेः तव कश्चन क्षत्रियः अज्ञानात् हननम् अभवत्, तस्मात् ब्रह्मघ्नपापम् त्वां शीघ्रं न ग्रहीष्यति। किन्तु दानकर्ता यथा दानेन शीघ्रं ग्रहीतः भवति, तथा तव मृत्युः शीघ्रं आगमिष्यति। एवम् उक्त्वा तयोः दम्पत्योः दुःखात् बहु विलप्य, शापम् दत्त्वा, तौ अग्निसंस्कारम् कृत्वा दिवम् अगच्छताम्। युवावस्थायाम् मया कृतं तद् पापम् स्मरामि, शब्दवेधविद्यायाः अनुकरणेन मया हननम् कृतम्। हे देवि, तस्य कर्मणः फलं इदानीम् प्राप्तम्—यथा अम्लान्नं भुक्त्वा रोगः जायते, तथा एष दुःखः मम आगतः। अतः, हे सौम्ये, तस्य मुनेः वचनम् सत्यं स्यात्—अद्य अहं पुत्रशोकात् प्राणान् त्यजामि। कौसल्ये, दृष्टिम् न पश्यामि; स्पर्शं मा कुरु। इत्येवम् अश्रुपूर्णः कम्पमानः राजा पत्नीम् अभ्यधावत्। यत् मया रामे कृतम्, तत् मम युक्तम्; यत् रामेण मयि कृतम्, तत् तस्य युक्तम्। यदि रामः अद्य एकवारम् अपि मां स्पृशेत्, अथवा अहम् तम् प्राप्तुं शक्यः स्याम्, तर्हि मानवाः मां यमसदनम् प्राप्तम् न मन्येरन्। दृष्टिम् न पश्यामि; स्मरणम् अपि मन्दम् अभवत्; वैवस्वतस्य दूताः मां शीघ्रम् आनयन्ति, हे कौसल्ये। किम् अतः दुःखतरम्, यत् मम प्राणसमये रामम् धर्मज्ञम् सत्यनिष्ठम् न पश्यामि। पुत्रदर्शनाभावजनितः दुःखः, उपायहीनः, मम प्राणान् शोषयति यथा सूर्यः अल्पम् जलम् शोषयति। ये जनाः पञ्चदशवर्षात् पुनः रामस्य मुखम् द्रक्ष्यन्ति, शुभकुण्डलाभूषितम्, त एव देवाः—not मानवाः। ये रामस्य मुखम् द्रक्ष्यन्ति, पद्मपत्रनेत्रम्, सुन्दरभ्रू, दीप्तदन्त, रम्यनासिकम्, यथा तारासु चन्द्रः, त एव भाग्यवन्तः। ये रामस्य सुगन्धि मुखम् द्रक्ष्यन्ति, शरच्चन्द्रसदृशम्, प्रसन्नपद्मसदृशम्, त एव पुण्यशालिनः। सुखिनः जनाः रामम् वनवासात् प्रत्यागतम् अयोध्यायाम् द्रक्ष्यन्ति, यथा सूर्यस्य दीप्तिम् पश्यन्ति। कौसल्यायाः मनोभ्रमात् मम हृदयम् अधः पतति; शब्दः, स्पर्शः, रसः स्पष्टः न दृश्यते। मनः स्पष्टता नष्टे, सर्वेन्द्रियाणि क्षीणानि, यथा दीपस्य तैलक्षये प्रकाशः क्षीयते। हृदयजनितम् दुःखम् मां आवृत्य, अशक्तम् अचेतनम् करोति, यथा नदीस्रोतः तटम् आघातयति। अहो, रामः महाबाहुः! अहो, मम श्रमविनाशकः! अहो, पितुः प्रियः! अहो, पुत्रः! क्व गतः असि? अहो, कौसल्ये, विनश्यामि! अहो, सुमित्रे तपस्विनि! अहो, कैकेयि, क्रूरशत्रु, वंशस्य कलङ्क! एवं राममातुः सुमित्रायाः च साक्षात् उपस्थिते, राजा दशरथः विलपन् प्राणान् त्यक्तवान्। पुत्रवियोगदुःखेन व्याकुलः, निश्याम् मध्ये, राजा दशरथः दुःखितः प्राणान् त्यक्तवान्। शृणु, पञ्चषष्टतमः अध्यायः। रात्रे व्यतीतायाम्, प्रभाते, गायकाः राजप्रासादे समागच्छन्। सुताराः, शुभगीतविदः, स्तुतिप्रशंसासु निपुणाः, पृथक् पृथक् वदन्ति। तेषां स्तुत्यः, राजस्य आशिषः, प्रासादम् व्याप्य प्रतिश्रुतम्। ततः, गायकेषु गीतम् गायन्तेषु, सुताराः वाद्यं वादयन्ति, संगीतज्ञाः वादनम् आरभन्ते। तस्मात् शब्दात् जागृताः पक्षिणः, शाखासु स्थिताः, यथा च राजगृहस्य पञ्जरेषु, गायन्ति। शुभवेणुनादः, आशीर्वादगीतपाठः, प्रासादे व्याप्य अभवत्। ततः, शुद्धाचरणाः, सेवायाम् निपुणाः, यौवनस्थाः, रम्याः स्त्रियः पूर्ववत् समागच्छन्। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुममिश्रितम् जलम् स्नानार्थम् आनयन्, यथाकालम्, यथाविधि। अन्याः युवतयः शुभद्रव्याणि, पेयपात्राणि च आनयन्। सर्वे शुभलक्षणैः युक्तः, सर्वम् यथायोग्यम् पूजितम्, सर्वम् उत्तमगुणैः, समृद्ध्या च अलङ्कृतम्, राजस्य योग्यम् इव अभवत्। सूर्यस्योदयपर्यन्तम् सर्वे प्रतीक्षां कुर्वन्तः, किं अपि घटितम् न पश्यन्तः, चिन्तायुक्ताः अभवन्। ततः, कोसलराजस्य शयनान्तिके शयिताः स्त्रियः समागम्य, स्वम् नाथम् जागारयितुम् प्रयत्नम् अकुर्वन्। यथायोग्यम् आचार्याः, लज्जया, शय्यां न स्पृशन्, न च विघ्नम् अकुर्वन्। ताः स्त्रियः, शयनचेष्टासु निपुणाः, निद्राचेष्टासु कुशलाः, राजा जीवति वा न वा इति शङ्कया कम्पिताः अभवन्। यथा नदीतीरे तृणानि प्रवाहे कम्पन्ते, तथा ताः स्त्रियः कम्पमानाः, राजानम् दृष्ट्वा अधिकम् कम्पिताः अभवन्।