एकविंशतिः यूपाः तत्र स्थापिताः, प्रत्येकः एकविंशतिभिः रत्नैः भूषितः, एकविंशतिः वस्त्राणि च तेषां प्रत्येकस्य शोभां वर्धयन्ति स्म। सर्वे यूपाः स्थिराः कौशलपूर्वकं निष्पादिताः, तन्त्रेण सम्यक् स्थापिताः, अष्टाश्रयाः स्निग्धवपुषः च आसन्। वस्त्रैः आवृताः, पुष्पगन्धैः च पूजिताः, ते यूपाः दिवि सप्तर्षयः इव दीप्तिमन्तः बभासिरे। तत्र ईष्टकाः यथाविधानं यथामानं च निर्मिताः, अग्निचयनकुशलैः ब्राह्मणैः अग्निः तत्र स्थापितः। स राजा सिंहः इव यस्य वेदि ब्राह्मणैः विज्ञातैः गरुडाकारः सुवर्णपक्षयुक्तः त्रिपृष्ठः अष्टादशभागसमन्वितः च निर्मितः। तत्र देवतानां प्रतिपूज्य पशवः विधानतः नियोजिताः, नागाः पक्षिणश्च शास्त्रविहिताः अभिषिक्ताः। तत्रैव मुनिभिः अश्वः जलचरा च विधानतः न्यस्ताः। त्रिशतं पशून् यूपेषु बद्ध्वा, तत्रैव दशरथस्य श्रेस्ठः अश्वः अपि विधायितः। तत्र कौसल्या सम्यक् तं अश्वं सेवमाना, प्रहर्षेण त्रिभिः शस्त्रैः मोचयामास। स्थिरमनसा सा कौसल्या विहगेन सह धर्मकाम्या, तत्रैव एकां रात्रिं व्यतीत्य स्थितवती। होता, अध्वर्यु, उद्गाता च राज्ञ्याः पत्नीन् हस्तेन संयोज्य, अन्यां च परिक्रमयामासुः। यजमानः ब्राह्मणः संयतः समाहितः च, विहगस्य वसा मन्त्रेण अग्नौ निक्षिप्य, यथाशास्त्रं हुतवान्। राजा तस्य वसासुगन्धं यथाकालं यथाविधि चाघ्राय, आत्मनः पापं व्यपोह्य। सर्वे षोडश ऋत्विजः अश्वस्य सर्वाणि अङ्गानि यथाविधि अग्नौ निक्षिप्य, यज्ञं सम्पादयामासुः। अन्येषां यज्ञानां प्लक्षदर्भे हविः दीयते, अश्वमेधस्य तु नालिकेरघटे हविः विधानम्। अश्वमेधः त्रिरात्रः ब्राह्मणैः कल्पसूत्रेण निर्दिष्टः, प्रथमं चतुष्टोमविधिना आयोजितः। द्वितीयः उक्त्यः, ततोऽतिरात्रः, पश्चात् अन्यानि बहूनि कर्माणि शास्त्रविहितानि तत्र कृतानि। ज्योतिष्टोमः, आयुषी, अतिरात्रः, अभिजित्, विश्वजित्, आप्तोर्यामः, महायज्ञः च तत्र सम्पन्नाः। राजा वंशवर्धनः पूर्वदिकं होतृे, पश्चिमां अध्वर्यवे, दक्षिणां ब्रह्मणे च दत्तवान्। उद्गात्रे उत्तरां दिशं दत्तवान्; एषा महाश्वमेधे दानविधिः स्वयंभुवा प्राचीनकाले प्रतिष्ठिता। यथाविधि यज्ञं सम्पन्न्य, स नरश्रेष्ठः वंशवर्धनः राजा तां भूमिं ऋत्विजेभ्यः दत्तवान्। एवं दत्त्वा, स इक्ष्वाकुवंशसम्भवः राजा प्रहृष्टः अभवत्; सर्वे च ऋत्विजः पापमुक्तं तं राजानं इदं वचः ऊचुः— "त्वमेव सर्वस्य भूमण्डलस्य रक्षणाय योग्यः; नः भूमेः किमपि प्रयोजनं नास्ति, न च अस्या पालनक्षमाः वयम्। वयं सदा स्वाध्यायपरायणाः, हे भूपते! अन्यत् किञ्चिद् दानं त्वत्तः इच्छामः। रत्नं, हिरण्यम्, गवः वा यत् किंचित् अस्ति, तद् देहि; भूमेः नः किमपि प्रयोजनं नास्ति।" एवं वेदविद्भिः ब्राह्मणैः उक्तः राजा दशरथः दशशतानि सहस्राणि गवां दत्तवान्। सः दशकोटीनि सुवर्णं च चतुर्गुणं रजतम् दत्तवान्; ततः सर्वे ऋत्विजः तद् धनं स्वयम् वितरन्ति स्म। ऋष्यशृङ्गवसिष्ठयोः द्वयोः महर्ष्योः यथायोग्यं दानविभागः कृतः। सर्वे सन्तुष्टचित्ताः प्रहृष्टाः अभवन्; तेषां साहाय्यकारिणः अपि स राजा सुवर्णं सम्यक् दत्तवान्। जाम्बूनदसुवर्णं कोटिशः ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्; दरिद्राय ब्राह्मणाय उत्तमानि हस्ताभरणानि अपि दत्तवान्। यः याचते, तस्मै रघुनन्दनः दत्तवान्; ब्राह्मणेषु सम्यक् तृप्तेषु, तान् पूज्य सः यथोचितं आचरत्। सः तान् प्रणम्य, हर्षवेगितेन्द्रियः अभवत्; ब्राह्मणैः तस्मै विविधाः आशीः प्रदत्ताः। सः दानशीलः, वीरः, भूमिं त्यक्त्वा राजा, हर्षपूर्णचित्तः, परं यज्ञफलम् अवाप्तवान्। पापापहं, स्वर्गदायकं, राज्ञां दुर्लभं तं कर्म कृत्वा, दशरथः ऋष्यशृङ्गं इदं वचनं अब्रवीत्— "त्वं धर्मनिष्ठः, वंशवृद्धये यत् करणीयं तत् कुरु।" तदा द्विजश्रेष्ठः राजानं उवाच— "राजन्, त्वं चत्वारः पुत्रान् प्राप्स्यसि, ये वंशं तव कीर्तिमन्तं करिष्यन्ति।" एवं मधुरं वचनं श्रुत्वा, महात्मा राजा सः, कृताञ्जलिः, परमं हर्षं प्राप्य, पुनः ऋष्यशृङ्गं उवाच। ततः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते बालकाण्डे पञ्चदशः सर्गः आरभ्यते। तदा सः मुनिः क्षणमेकं चिन्तयित्वा, आत्मानं संयम्य, वेदविदं राजानं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्— "अहं ते पुत्रार्थं यज्ञं करिष्यामि, अथर्वशिरसि निर्दिष्टैः मन्त्रैः, यथाविधि सम्पन्नं।" ततः सः मुनिः पुत्रकाम्यर्थं तं यज्ञं आरब्धवान्, तेजस्वी ऋषिः मन्त्रविधानतः हविः अग्नौ हुतवान्।