राजा दशरथस्य समीपे स्थितः वृद्धः ब्राह्मणः दुःखेन व्याकुलः, राजानं प्रार्थयामास—"राजन्, अद्यैव मां हन्याः। तव बाणेन एकपुत्रं मां पुत्रशून्यं कृत्वा मृत्यौ मे दुःखं नास्ति।" सः पुनः उवाच—"मम विशुद्धः पुत्रः अज्ञानतः त्वया हतः, तस्मात् अहं त्वां भीषणेन दुःखेन शापयिष्यामि। यद् दुःखं पुत्रवियोगजनितं मां पीडयति, तद् एव त्वं अपि पुत्रशोकवशात् विनश्यसि। त्वया क्षत्रियेण मुनिः अज्ञानात् हतः, अतः ब्रह्महत्या त्वां शीघ्रं न गृहीत्वा गच्छति। परन्तु यथादानं दातुः शीघ्रमेव प्रतिनिवर्तते, तथैव त्वां दुःखरूपः अन्तकः शीघ्रं प्राप्तुम् इच्छति।" एवं शापं दत्त्वा, सः दम्पती दुःखेन बहु विलप्य, स्वदेहौ चितायां स्थापयित्वा स्वर्गं जग्मतुः। तेनैव पापेन, यः मया यौवने शब्दवेधविद्यया कृतः, अद्य स्मृतः। एष एव कर्मणः विपाकः, यथा अमधुरभोजनात् रोगः जायते, तथा ममेदं दुःखम्। अतः, साध्वी, मया यदा एष दशा प्राप्ता, तदा तस्य ब्राह्मणस्य वचनं सुसिद्धं भविष्यति—"त्वं पुत्रशोकेन आज्यं त्यक्ष्यसि।" कौसल्ये, त्वां नेत्राभ्यां न पश्यामि, मां मा स्पृश। इति रुदन् कम्पमानः राजा स्वां भार्यां उवाच। "या क्रिया मया राघवे कृता, सा युक्ता; यद् राघवेण मयि कृतं, तत् अपि तस्य युक्तमेव। यदि अद्य रामः मां एकवारमपि स्पृशेत्, अथवा मया स लभ्येत, तर्हि मां यमलोकगामी न मन्येरन्। नेत्राभ्यां त्वां न पश्यामि; मे स्मृतिरपि नश्यति; वैवस्वतदूताः मां शीघ्रं नयन्ति, हे कौसल्ये।" "किम् अन्यद् दुःखतरं अस्ति, यत् मम प्राणत्यागे धर्मज्ञं सत्यपराक्रमे रामं न पश्यामि? यः दुःखः मम पुत्रदर्शनाभावात् जायते, तदनु औषधं नास्ति; सः मे प्राणान् शुष्कयति, यथा सूर्यः लघु जलं शोषयति। ये पुनः पञ्चदशवर्षात् रामस्य मुखं पुनः पश्यन्ति, शोभनकुण्डलधारिणं, ते न मानुषाः, अपि तु देवाः।" "ये रामस्य मुखं पश्यन्ति, पद्मपत्रनयनं, सुन्दरभ्रू, दीप्तदन्तं, मनोहरनासिकं, नक्षत्रेषु इव चन्द्रमिव, ते धन्याः। ये च गन्धयुक्तं रामस्य मुखं पश्यन्ति, शरदिन्दुं विकसितपद्ममिव, ते धन्याः। ये सुखिनः, ते रामं वनवासानन्तरं अयोध्यां प्रत्यागतम् पश्यन्ति, यथा सूर्यस्य प्रकाशः दृश्यते।" "कौसल्ये, ते तव मनोमोहाद् मे हृदयं निमज्जति; न शृणोमि, न स्पृशामि, न स्वादु जानामि। चेतनाशून्यतया सर्वेन्द्रियाणि नश्यन्ति, यथा दीपस्य तैलक्षये किरणाः लुप्यन्ते। आत्मनः उत्पन्नः अयं शोकः मां निरुपायं, अचेतनं, तटं ताडयन्तीव नदीवेगः, व्याप्नोति।" "हा राघव महाबाहो! हा मे श्रमविनाशक! हा पितृप्रिय! हा पुत्र! क्व गतः त्वम्? हा कौसल्ये, नष्टोऽस्मि! हा सुमित्रे तपस्विनि! हा कैकेयि, क्रूरशत्रु, वंशकलुष! इति रामस्य मातरं सुमित्रां च पुरस्कृत्य, दशरथो राजा विलपन् प्राणान् त्यक्तवान्।" एवं दुःखितः, प्रियपुत्रस्य वनगमनक्लेशेन पीडितः, निशायां मध्ये, स धर्मात्मा राजा प्राणान् त्यक्तवान्। इदानीं पञ्चषष्टितमः सर्गः शृणु। रात्रौ गतायां प्रभातसमये, सूताः राजगृहं समभ्याययन्। रथचरणविदग्धाः, शुभगीतविशारदाः, स्तुतिप्रवीणाः गायकाः पृथक् पृथक् वदन्ति स्म। तेषां स्तुतिस्वरः, राज्ञः कल्याणशुभकामनयाः, विशालं राजगृहं व्याप्य व्यहरत्। ततः गायकाः गायन्तः, सूताः वाद्यनिपुणाः वाद्यप्रयोगं चक्रुः; वाद्यविदः वाद्यम् आरब्धवन्तः। तस्याः शब्देन, शाखासु स्थिताः पञ्जरस्थाश्च विहङ्गमाः, राजगृहान्तर्गतान्, प्रबुद्धाः कूजन्ति स्म। वीणानां कल्याणशब्दैः, आशीर्वचनगीतैश्च, राजगृहं व्याप्य व्यनदत्। ततः शुद्धाचाराः, सेवायां निपुणाः, यौवनसमृद्धाः, सुन्दर्यः स्त्रियः, यथापूर्वं समागच्छन्। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं, यथाकालं स्नानाय, यथानियमानुसारं, आनयन्। अन्याः युवत्यः अपि शुभपात्राणि, पानोपकरणानि, यथायोग्यं, उपानयन्। सः राजा सर्वलक्षणसम्पन्नः, सर्वं सम्यगर्चितम्, सर्वं च गुणैः श्रीमत्, राज्ञः योग्यं शोभमानम् आसीत्। ततः सूर्यस्योदयपर्यन्तम्, सर्वे जनाः, किमिदं जातमिति, उत्कण्ठया प्रतीक्षन्तः स्थिताः। ततः, ये कौसलराज्ञः शयनीयगृहसंनिकर्षे शयिताः, ताः स्त्रियः समागत्य स्वपतेः बोधनाय प्रयत्नं कृतवन्त्यः। परन्तु, मर्यादया, विनयेन, शय्यां न स्पृशन्ति स्म, न च तं बाधितवन्त्यः।