ततः तस्य तपस्विनः पुत्रः, स्वकृत्यफलप्राप्तः, दिव्यरूपधारी, शीघ्रं स्वेनैव सह कर्मविदा इन्द्रेण स्वर्गं जगाम। स तपस्वी तु तेनैव सह इन्द्रेण वृद्धौ पितरौ क्षणमुपाश्वास्य, तौ इदं वचनमब्रवीत् — "युवयोः सेवया अहं परमं स्थानं प्राप्तवान्; शीघ्रमेव च युवां मम धाम यास्यथः।" इति उक्त्वा, स संयतात्मा तपस्विपुत्रः, दिव्येन ज्योतिष्मता रथेन शीघ्रं स्वर्गं प्रतस्थे। ततः स महात्मा तपस्वी, भार्यया सह शीघ्रं जलकर्म कृत्वा, सन्निकृष्टं माम् अञ्जलिं कृत्वा सम्बोधितवान् — "राजन्, त्वया एकपुत्रं मां पुत्रशून्यं कृत्वा, मम मृत्यौ दुःखं नास्ति; तस्मात् अद्यैव मां हन।" पुनः सः — "त्वया अनवद्यात् मम शुद्धः पुत्रः हतः, तस्मात् अहं त्वां घोरतरं दुःखजनितं शापं दास्यामि।" इति उक्त्वा, "यदिदं मम पुत्रवियोगजनितं दुःखं मां पीडयति, तत् एव त्वां अपि पुत्रशोकवशं नयिष्यति।" इति शप्तवान्। "त्वया, पुरुषर्षभ, अज्ञानात् ब्राह्मणः मुनिः हतः, तस्मात् ब्रह्महत्या त्वां शीघ्रं न गृहीष्यति; परं तु दातारं प्रतिदानमिव, त्वं अपि शीघ्रं तेनैव दुःखेन ग्रस्तः भविष्यसि।" इति उक्त्वा, स शापं दत्त्वा, बहु विलप्य, दुःखातुरौ तौ दम्पती स्वशरीरं चितायामुपवेश्य स्वर्गमगच्छताम्। तदेतत् पापं, या मया बालेन, शब्दवेद्यविद्यायामभ्यासकाले, स्वहस्तेन कृतम्, अद्य मया स्मर्यते। सा क्रिया, यथा अमधुरभोजनात् रोगः जायते, तथा अद्य मम दुःखरूपेण परिणता। अतः, आर्ये, मया एतावत्तमुपगते, स धर्मवदनस्य वचनं सत्यं भविष्यति — अहं पुत्रशोकाभिभूतः अद्यैव प्राणान्स्त्यजामि। "त्वां नेत्राभ्यां न पश्यामि कौसल्ये; मां मा स्पृश।" इति रुदन् कम्पमानश्च राजा स्वां भार्यां संबोधितवान्। "या मया राघवे कृतं, सा मम योग्यं; यद् राघवेण मयि कृतं, तत् तस्यापि योग्यं। यदि रामो मां अद्यैकवारं स्पृशेत्, अथवा अहं तं लभेय, तर्हि मां न जनाः यमसदनं गतं मन्येरन्।" "त्वां नेत्राभ्यां न पश्यामि; मम स्मृतिरपि नश्यति। वैवस्वतदूताः मां शीघ्रं नयन्ति, हे कौसल्ये।" इति पुनः सः। "किम् अतः दुःखतरं, यत् मम प्राणसमये धर्मज्ञं सत्यपरायणं रामं न पश्यामि?" इति विलपन्, "पुत्रदर्शनाभावसम्भूतः शोकः मम प्राणान् सूर्येण क्षुद्रतोयनिव इव शोषयति।" इति। "ये पञ्चदशवर्षेभ्यः परे रामस्य पुनर्दर्शनं प्राप्स्यन्ति, ते न मानुषाः, देवाः स्युः — रमणीयाभरणधारिणं रामं ये द्रक्ष्यन्ति।" "ये रामस्य पद्मपत्रनयनं, सुकेशं, सुस्मितं, सुन्दरनासिकं, ताराराशिमध्ये पूर्णचन्द्रमिव मुखं द्रक्ष्यन्ति, ते धन्याः।" "ये भगवन्तं रामं शरदिन्दुमिव, सौरभिलवण्यमुखं, पुनः द्रक्ष्यन्ति, ते धन्याः।" "ये सुखिनः, ते रामं वनवासात् प्रत्यागतं अयोध्यायां सूर्यपथमिव पुनः द्रक्ष्यन्ति।" "कौसल्यायाः संमोहात् मम हृदयं निमज्जति; शब्दं वा स्पर्शं वा स्वादु वा न स्पष्टं जानामि।" "बुद्धिनाशात् सर्वेन्द्रियाणि नश्यन्ति, यथा तैलक्षये दीपस्य रश्मयः शिथिलाः भवन्ति।" "मम हृदयात् उत्पन्नः अयं शोकः मां अशक्तं विवशं च नदीवेग इव कुल्यां पीडयति।" "हा राघव महाबाहो! हा मम श्रमविनाशक! हा पितृप्रिय! हा पुत्र! क्व गतः?" "हा कौसल्ये, अहं विनश्यामि! हा सुमित्रे तपस्विनि! हा कैकेयि, क्रूरे, कुलपांसने!" इति सः राममातुः सुमित्रायाश्च संनिधौ, विलपन् राजा दशरथः प्राणान् त्यक्तवान्। स पुरुषर्षभः, प्रियपुत्रवियोगक्लेशेन संतप्तः, रात्र्यां मध्ये, दुःखार्तः, धर्मात्मा दशरथः प्राणान् त्यक्तवान्। अथ शृणु पंचषष्टितमं सर्गम्। रात्र्यतिक्रान्तायां प्रभाते, तदा राजगृहे सूताः समवेताः। तत्र सत्त्ववन्तः, शुभगीतविद्याः, सूताः स्तुतिपारगाः पृथक् पृथक् वदन्ति स्म। तेषां स्तुतिस्वरः, राज्ञः शुभाशंसायुक्तः, विस्तीर्णे राजभवने व्याप्तः। ततः गायमानानां सूतानां वाद्यविदः वाद्यं प्रावर्तयन्, गायकाश्च गानं आरब्धवन्तः। तेषां शब्देन, शाखासु तथा पञ्जरेषु स्थिताः विहंगमाः अपि प्रबुद्धाः, गानं कर्तुं आरब्धवन्तः। शुभवेणुनिनादैः, आशीर्वादगीतैश्च, राजगृहं निनादितम्। तदा शुद्धाचाराः, कौशलसम्पन्नाः, युवतयः, पूर्ववत् समागताः। ताः सुवर्णपात्रेषु चन्दनकुङ्कुमयुतं जलं, यथाकालं स्नानाय, आजह्रुः।