ततः स राजा पुत्रं प्रति हृदयगतं स्नेहं प्रकटयन्, दुःखसागरस्य मध्ये स्थित्वा, पुत्रं गोदानशतकर्तृभिः, गुरुपूजकैः, देहत्यागिनः प्राप्तां गतिं प्राप्नोतीति शोकावेशेनोक्तवान्। अस्माकं वंशे जातः कश्चन दुःखदां गतिं न गच्छति; किन्तु येन त्वं, मम बान्धवः, हतः, स तां गतिं गमिष्यति। एवं स वृद्धः पुनः पुनः तत्र शोकमग्नः विलप्य, पत्न्या सह तस्य तापसपुत्रस्य जलकर्म आरभत। ततः तस्य तापसपुत्रः, स्वकर्मणां प्रभावेन, दिव्यरूपधारी, शीघ्रं स्वर्गं जगाम, इन्द्रेण सह कर्मविदा। तेन तापसपुत्रेण, इन्द्रसहितेन, वृद्धयोः पितरौ प्रति क्षणमाश्वास्य, इदं वचनं उक्तम्—"युष्माकं सेवया अहं महतीं स्थितिं प्राप्तवान्; शीघ्रं युवां अपि मम स्थानं प्राप्स्यथः।" एवं उक्त्वा, तापसपुत्रः, संयतात्मा, दिव्यरथेन, तेजस्विना, स्वर्गं शीघ्रं जगाम। ततः तस्मिन्नेव काले, तेन महात्मना तापसेन, पत्न्या सह शीघ्रं जलकर्म कृत्वा, स समीपस्थितं माम् अञ्जलिं कृत्वा संबोधितवान्—"राजन्, अद्य मां शीघ्रं हन; मरणे दुःखं नास्ति, यद् बाणेन त्वया एकपुत्रं मां पुत्रहीनं कृतवान्।" किन्तु, मम शुद्धः पुत्रः त्वया अज्ञानतः हतः, अतः तव दुःखं, अत्यन्तं घोरं, शापरूपेण दास्यामि। यः पुत्रवियोगजन्यः शोकः मां पीडयति, स एव त्वां अपि पुत्रशोकात् अन्ते ग्रसिष्यति। तापसः ब्राह्मणः त्वया क्षत्रियेन अज्ञानतः हतः, अतः ब्रह्महत्या पापं त्वां शीघ्रं न गृहीत्वा। किन्तु, दानकर्तुः दानमिव, तव भाग्यं तव शीघ्रं प्राप्स्यति, जीवितान्तकं। एवं शापं दत्त्वा, दुःखेन बहु विलप्य, तौ दम्पती देहं चितायां स्थापयित्वा स्वर्गं जग्मतुः। एष पापः, यः मया बाल्ये कृतः, शब्दवेधविद्या अनुसरन्, अद्य स्मृतः। हे देवी, तद्वृत्तस्य फलं इदानीं मम दुःखरूपेण प्राप्तम्; यथा कुपकृतं खाद्यं रोगं जनयति, एवं दुःखः। अतः, हे सौम्ये, एतस्मिन्नेव काले, महात्मनः वचनं स्फलितं भविष्यति—यः पुत्रशोकात् व्याकुलः, अद्य जीवितं त्यजिष्यामि। कौसल्ये, नेत्रैः त्वां न पश्यामि; स्पर्शयितुं मा इच्छामि। एवं राजा, अश्रुपूर्णः, कम्पमानः, पत्नीं संबोधितवान्। यद् अहं राघवे कृतवान्, तद् मम योग्यं; यद् स मयि कृतवान्, तद् तस्य योग्यं। यदि रामः अद्य एकवारं मां स्पर्शयेत्, वा यदि अहं तं प्राप्नुयाम्, तदा यमसदनं प्राप्तं मां न पश्येयुः पुरुषाः। कौसल्ये, नेत्रैः त्वां न पश्यामि; स्मृतिर्मम क्षीयते; वैवस्वतानां दूताः मां शीघ्रं नयन्ति। किम् अतः दुःखतरं, यत् मम जीवितान्ते रामं धर्मज्ञं, सत्यनिष्ठं न पश्यामि। पुत्रदर्शनाभावजन्यः शोकः, उपायहीनः, मम प्राणान् शोषयति, यथा सूर्यः अल्पं जलं शोषयति। ये पञ्चदशवर्षानन्तरं रामस्य मुखं पुनः पश्यन्ति, शुभकुण्डलैः भूषितम्, ते न मानुषाः, देवाः। धन्याः ते, ये रामस्य मुखं पश्यन्ति, पद्मपत्राक्षं, सुबृं, शुभदन्तं, मनोज्ञनासिकं, यथा तारागणमध्ये चन्द्रः। धन्याः ते, ये मम स्वामिनः सुगन्धितं मुखं पश्यन्ति, शरदिन्दुमिव, प्रसन्नपद्ममिव। ये सुखिनः, ते रामं पश्यन्ति, यः वनवासात् अयोध्यां पुनः आगच्छति, यथा सूर्यस्य उज्ज्वलमार्गम्। कौसल्यायाः मनोमोहात्, मम हृदयम् अवसन्नं भवति; शब्दान्, स्पर्शान्, रसान् स्पष्टं न अनुभवामि। मनःक्षयात् सर्वे इन्द्रियाणि क्षीयन्ते, यथा दीपस्य प्रभा तैलक्षये। हृदयात् उत्पन्नः शोकः मां निर्बलम्, अचेतनम्, नदीस्रोतसः तटम् इव, अभिभवति। हा राघव, महाबाहो! हा, मम श्रमविनाशक! हा, पितृस्नेहप्रिय! हा, पुत्र! क्व गतः त्वम्? हा कौसल्ये, मम नाशः! हा सुमित्रे, तपस्विनि! हा कैकेयी, मम क्रूरशत्रु, वंशदूषिका! एवं राममातुः समक्षे, सुमित्रायाः च समीपे, राजा दशरथः, विलपन्, जीवितान्तं प्राप। तस्य दुःखितस्य, पुत्रवियोगात् पीडितस्य, रात्र्यां मध्ये, महात्मा स राजा प्राणान् त्यक्तवान्। शृणु, पंचषष्टितमं सर्गं। रात्रिः गता, प्रभाते, राजगृहं गायकाः समीयुः। सारथयः, गीतविशारदाः, मंगलगीतकुशलाः, स्तुतिप्रवीणाः, पृथक् पृथग् वदन्ति। तेषां स्तुतिस्वरः, उच्चाशिषः सहितः, विशालं राजप्रासादं व्याप्य प्रसारितः। ततः गायकैः गीतं गायमानैः, सारथिभिः वाद्यं वाद्यन्ते, संगीतज्ञाः वादनं आरभन्ते। तेन शब्देन, शाखास्थाः पक्षिणः, पिंजरस्थाः च, राजगृहान्तः, जागृताः, गायनं आरभन्ते।