स्निग्धया, श्रद्धया च कथा आरभ्यते— स राजा पुत्रं सम्बोधयन्, “गच्छ धर्मिष्ठैः, वेदाध्यायननिष्ठैः, भूमिदानशीलैः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतधारिभिः प्राप्तं स्थानं प्राप्नुहि। गच्छ, पुत्र, सहस्रगोदानैः, गुरुपूजकैः, देहत्यागिनः प्राप्तं स्थानं प्राप्नुहि। अस्मिन्स गोत्रे जातः कश्चित् दुर्लभं स्थानं न गच्छति; किं तु येन त्वं, बान्धवः, हतः, स तत्र गच्छति।” इत्येवम्, स दुःखितः पुनः पुनः विलपन्, भार्यया सह तस्मै जलं दत्वा तर्पणं विधाय। ततः तपस्विनः पुत्रः, स्वकर्मणा दिव्यरूपः, शीघ्रं स्वर्गं जगाम, इन्द्रेण सह, यः कर्मवेदिता। स तपस्वी, इन्द्रेण सह, वृद्धौ पितरौ सान्त्व्य, क्षणं तान् सम्बोध्य, इदं वचनं उवाच— “युवयोः सेवया अहं उत्तमं स्थानं प्राप्तवान्; शीघ्रं युवां मम स्थानं प्राप्स्यथः।” इति उक्त्वा, तपस्विनः पुत्रः, संयतात्मा, दिव्ये तेजस्वि रथे, शीघ्रं स्वर्गं जगाम। ततः, भार्यया सह शीघ्रं तर्पणं विधाय, महात्मा तपस्वी, अञ्जलिं कृत्वा, समीपस्थितं माम् उद्दिश्य उवाच— “राजन्, अद्य मां शीघ्रं हनिहि; मृत्यौ दुःखं नास्ति, यतः त्वया बाणेन एकपुत्रं मां पुत्रहीनं कृतवान्। किं तु, त्वया अज्ञानतः शुद्धः पुत्रः हतः, तस्मात् तव दुःखदं, घोरं शोकं शापं दास्यामि। यः शोकः पुत्रनाशात् मां व्याप्नोति, तं शोकं त्वं अपि पुत्रशोकात् अन्ते प्राप्स्यसि। ब्राह्मणहत्यापापं त्वां क्षत्रियेन मुनिना अज्ञानतः हतान् न शीघ्रं गृहीत्वा गच्छति; किं तु, दानस्य दाता यथा दानेन गृहीतः, तथा तव कालः शीघ्रं आगमिष्यति।” इत्येवम् शापं दत्त्वा, दुःखसागरं विलप्य, तौ दम्पती अग्नौ देहं स्थाप्य स्वर्गं जग्मतुः। एष पापः, यः मया युवास्वस्थायाम्, शब्दवेद्यं धनुर्विद्यां अनुकरणं कृत्वा, हस्तेन कृतः, अद्य स्मृतः। हे सुभगे, तस्य कर्मणः परिणामः एषः; यथा दूषितं खाद्यं रोगं जनयति, तथा दुःखं मम आगतम्। तस्मात्, हे साध्वी, यदा अहं एतत् प्राप्तवान्, तदा साधोः वचनं सिद्धं भविष्यति— अहं पुत्रशोकात् अद्य प्राणान् त्यजामि। कौसल्ये, त्वां नेत्राभ्यां न पश्यामि; मां स्पृश न; इत्येवम्, राजा अश्रूणि मुमोच, कम्पमानः, भार्यां सम्बोधयन्। “यत् अहं राघवाय कृतवान्, तत् मम योग्यं; यत् स मयि कृतवान्, तत् तस्य योग्यं। यदि रामः अद्य एकवारं मां स्पृशेत्, वा अहं तं प्राप्तवान् स्याम्, तदा लोकः माम् यमलोकगतम् न पश्येत्। कौसल्ये, नेत्राभ्यां त्वां न पश्यामि; स्मृतिर्मम नश्यति; वैवस्वतस्य दूताः मां शीघ्रं प्रेरयन्ति। किम् अतः दुःखतरं, यत् मृत्युकाले रामं धर्मज्ञं, सत्यनिष्ठं न पश्यामि। पुत्रदर्शनाभावजनितः शोकः, उपायशून्यः, मम प्राणान् सूर्यः अल्पं जलं यथा शोषयति, तथा शोषयति। ये जनाः पञ्चदशवर्षे रामस्य मुखं पुनः पश्यन्ति, शोभनैः शुभैः कुण्डलैः भूषितम्—ते न मानवाः, अपि तु देवाः। ये रामस्य मुखं पश्यन्ति, पद्मपत्रनयनं, सुन्दरभ्रू, शोभितदन्तं, मनोहरनासिकं, तारासु चन्द्रमिव, ते धन्याः। ये सुगन्धितं मुखं पश्यन्ति, शरदिन्दुम् इव, प्रसन्नपद्ममिव, ते धन्याः। ये सुखिनः रामं पश्यन्ति, वनवासात् अयोध्यायाः आगतम्, दिव्यं सूर्यपथम् इव, ते धन्याः। कौसल्याया भ्रमात् हृदयं मम निमज्जति; शब्दं, स्पर्शं, रसं स्पष्टं न पश्यामि। मनःक्षयात् सर्वेन्द्रियाणि नश्यन्ति, दीपस्य तेलक्षये यथा प्रभा क्षीणोति। एष शोकः, हृदयात् उद्भूतः, मां निर्बलम्, असंवेदनम्, नदीकूलं तटं यथा प्रवाहः ताडयति, तथा व्याप्नोति। हाय, राघवः महाबाहुः! हाय, श्रमहरः! हाय, पितृप्रियः, रक्षिता! हाय, पुत्र, क्व गतः त्वम्? हाय, कौसल्ये, अहं नश्यामि! हाय, सुमित्रे, तपोनिष्ठे! हाय, कैकेये, क्रूरशत्रु, कुलकलङ्के! इत्येवम्, राममातुः सुमित्रायाः च सन्निधौ, राजा दशरथः विलपन्, जीवनस्य अन्तं प्राप्तः। राजा, पुत्रवियोगदुःखात् व्याकुलः, रात्र्याः मध्ये, दुःखसागरः, जीवनं त्यक्तवान्। इदानीं, पंचषष्टितमं सर्गं शृणु। रात्रिः यत्रतीतायां, प्रभाते आगते, सूताः राजप्रासादे समागच्छन्। रथचरणाः, शुभगीतविशारदाः, स्तुतिप्रशंसासु कुशलाः, पृथक् पृथक् वदन्ति। तेषां स्तुतयः, उच्चैः आशीर्वादयुक्ताः, विशालप्रासादे व्याप्ताः। तदा, गीतम् गायन्तः, रथचरणाः वाद्ययन्त्रैः वादनम् प्रारभन्त, गायकाः संगीतं वादयन्।