तयोः दुःखशोकाभिभूतयोः, अनाथयोः, वनमध्ये दयनीययोः, त्वां विना शीघ्रं यमलोकं गमिष्याव इति तयोः चिन्तनमासीत्। तत्र वैवस्वतं दृष्ट्वा वदिष्यामि—'धर्मराजः मां क्षमयतु, एते मम पितरौ पालयतु' इति। धर्मात्मा, तेजस्वी, लोकपालः, मम कृते निर्भयत्वरूपं किञ्चिदक्षय्यं वरं दातुमर्हति। यथा त्वं, पुत्र, निर्दोषः सन् पापकर्मणा हतः, तेन सत्येन शीघ्रं युद्धे पतितवीरैः प्राप्यन्ते ये लोकास्तान् गच्छ। गच्छ, पुत्र, तं परमं स्थानं यं वीराः युद्धे न पलायन्ते, शत्रुमुखे पतन्ति, ते प्राप्नुवन्ति। गच्छ तं लोकं यं सगरः, शैब्यः, दिलीपः, जनमेजयः, नहुषः, धुन्धुमारश्च प्राप्तवन्तः। गच्छ तं स्थानं यत् सर्वे पुण्यकृतः, वेदाध्यायिनः, भूमिदायिनः, अग्निहोत्रिणः, एकपत्नीव्रतिनश्च प्राप्नुवन्ति। गच्छ तं लोकं यं सहस्रगोदातृणः, आचार्यपूजकाः, देहत्यागिनश्च प्राप्नुवन्ति। अस्मिन्सन्ताने जातः कश्चन दुःस्थितिं न गच्छति; त्वां तु यो हन्ता बन्धुं हतः, स तां गतिं गमिष्यति। एवं स तत्र पुनः पुनः दुःखितः विलप्य, भार्यया सह तस्य जलक्रियामकरोत्। ततो तपस्विपुत्रः स्वकर्मवशात् दिव्यरूपधारी, इन्द्रेण सह शीघ्रं दिवं जगाम। तपस्वी स इन्द्रेण सह वृद्धौ पितरौ समाश्वास्य, तानिदं वचनमुवाच—'युष्माभ्यां सेवया मया महान् लोकः प्राप्तः, शीघ्रं च युवां मम वासं प्राप्तुमर्हथः।' एवं उक्त्वा स आत्मसंयमी तपस्विपुत्रः दिव्येन प्रभायुक्तेन रथेन शीघ्रं दिवं जगाम। ततः स महात्मा तपस्वी भार्यया सह शीघ्रं जलक्रियां कृत्वा, समीपस्थितं माम् अञ्जलिं कृत्वा उवाच—'राजन्, अद्य मां शीघ्रं हन; मृत्यौ मे दुःखं नास्ति, यतः त्वया एकपुत्रं मां पुत्रशोकं कृतवानसि। किंतु मम विशुद्धपुत्रोऽज्ञानात् त्वया हतः, तस्मात् त्वां घोरतरं दुःखं शापरूपेण दास्यामि। यस्मात् पुत्रवियोगजं दुःखं मम इदानीं वर्तते, तथा त्वं अपि पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्ष्यसि। ब्राह्मणः त्वया क्षत्रियेण अज्ञानात् हतः, अतः ब्रह्महत्या त्वां शीघ्रं न गृहीष्यति। परं तु स एव शापः त्वां शीघ्रं प्राप्स्यति, यथा दातारं दानमेव अनुयाति। इत्युक्त्वा मां शप्त्वा, बहु विलप्य, दुःखेन, तौ दम्पती स्वशरीरं चितायां स्थापयित्वा स्वर्गं जग्मतुः। तदेतत् पापं मया यौवने स्वहस्तेन कृतमिदानीं स्मरामि, शब्दवेधविद्यां अनुकरणं कुर्वता। एषा हि तस्य कर्मणः परिपाकः, यथा अमधुरभोजनात् रोगः, तथा दुःखमिदानीं मम आगतम्। तस्मात् सौम्ये, यदा अहं एतस्मिन्स्थितः, तदा तस्य महात्मनः वाक्यं सिध्यति—यः पुत्रशोकाभिभूतः अद्य प्राणान् त्यक्ष्यामि। कौसल्ये, त्वां नेक्षे; मां मा स्पृश; इत्युक्त्वा स राजा रुदन् कम्पमानश्च भार्यां प्रति प्रोवाच। या मया राघवे कृतं, सा मम योग्यं; यद् राघवेण मयि कृतं, तत् तस्य योग्यं। यदि अद्य रामः माम् एकवारं अपि स्पृशेत्, अथवा अहम् तं लभेय, तदा मां यमलोकगं न मन्येरन्। कौसल्ये, अहं त्वां नेक्षे; मम स्मृतिर्नश्यति; वैवस्वतदूताः मां शीघ्रं नयन्ति। किमतः दुःखतरम्, यद् प्राणसमये रामं धर्मज्ञं सत्यप्रतिष्ठितं न पश्यामि। यः पुत्रदर्शनाभावजनितः शोकः, तस्य नोपशमः, स सूर्येण अल्पजलमिव, मम प्राणान् शोषयति। ये पुनः पञ्चदशवर्षेभ्यः रामस्य मुखं पुण्यकुण्डलधारिणं द्रक्ष्यन्ति, ते मनुष्याः न, देवाः एव। ये रामस्य मुखं पश्यन्ति, पद्मपत्रनयनं, सुबृहद्भ्रू, शुक्लदन्तं, मनोज्ञनासं, तारा-गणमध्ये चन्द्रमिव, ते धन्याः। ये मम नाथस्य सुरभिमुखं शरत्पूर्णचन्द्रसदृशं, प्रसन्नपद्मसन्निभं पश्यन्ति, ते धन्याः। ये सुखिनः रामं वनवासानन्तरं अयोध्यां प्रत्यागतं पश्यन्ति, ते सौरभपथमिव तेजस्विनं द्रक्ष्यन्ति। कौसल्यायाः मनोभ्रमात् मम हृदयम् अधः पतति; न शब्दं, न स्पर्शं, न रसं स्पष्टं गृह्णामि। मनोबुद्धिनाशात् सर्वेन्द्रियाणि क्षीणानि, यथा तैलक्षयात् दीपस्य रश्मयः। हृदयसमुत्थितः अयं शोकः मां असहायं मूर्च्छितं च नदीवेग इव तटं प्रपद्यते। हा राघव महाबाहो! हा मम श्रमविनाशक! हा पितृप्रिय! हा पुत्र, क्व गतः त्वम्? हा कौसल्ये, नश्यामि; हा सुमित्रे, तपस्विनि; हा कैकेयि, क्रूरशत्रु, कुलपङ्क! एवमुक्त्वा राममातरं सुमित्रां च पुरतः, दशरथो राजा विलपन् प्राणान् त्यक्त्वा गतः।